Κριτική Εικαστικών

Ντε Κίρικο και οι σκιές του

Η υπόθεση Ντε Κίρικο είναι μια από τις μεγαλύτερες ενοχές των ελληνικών μουσείων και των Ελλήνων μελετητών, αφού ο εκ των κορυφαίων ζωγράφων του 20ού αιώνα κραυγάζει κυριολεκτικά με τους πίνακες και τα λόγια του για τη σχέση του με την Ελλάδα, παλιά και σύγχρονη, αλλά εμείς επιμένουμε να τον μετράμε για Ιταλό στη συνείδηση και Γάλλο στην καριέρα. Ο λόγος; Κανένας απ΄ όσους ασχολήθηκαν με τον μεγάλο μεταφυσικό ζωγράφο δεν έσκυψε πάνω στα έργα και στα αρχειακά τους δεδομένα, αλλά προτίμησαν- μουσεία και μελετητές- τις έτοιμες ερμηνείες, τον Ντε Κίρικο ως εμπνευστή των Γάλλων υπερρεαλιστών λογοτεχνών. Ακόμα κι όταν ο κορυφαίος Γερμανός ειδικός Βίλαντ Σμιντ δημοσίευσε τον βίο και πολιτεία του Ντε Κίρικο στο Μόναχο («Ο Ντε Κίρικο και Οι Σκιές του», 1988), όπου ο ζωγράφος συνέχισε τις σπουδές του μετά την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, υπογράφοντας στο μαθητολόγιο ως «Κήρυκος» και ζωγραφίζοντας ελληνοκεντρικά νοσταλγικά θέματα, στο συμβολιστικό κλίμα του Ν. Γύζη, πάλι το σύμπλεγμα «μην τυχόν και μας πούνε ελληνοκεντρικούς» απέτρεψε το δημόσιο ενδιαφέρον μας για τον μεγάλο αυτόν καλλιτέχνη που έχει μέσα του τόση Ελλάδα όση και Ιταλία και τόσο νεοκλασικισμό όσο η αναβίωση της Ελλάδας από τους Ευρωπαίους στον 19ο αιώνα.

Με άκρα περιέργεια λοιπόν είδαμε την έκθεση στην «Αθηναΐ δα», αναμένοντας μια συμβατική έστω εκδήλωση, αφού το θέμα είχε αφαιρεθεί από τον τελικό σχεδιασμό της έκθεσης «Αθήνα-Μόναχο» της Εθνικής Πινακοθήκης ενώ η σχετική έκθεση στην Άνδρο είχε περιορισμένο βεληνεκές. Το αισθητικό και ιστορικό αποτέλεσμα είναι γοητευτικό και αναπληρώνει τις παλιότερες απογοητεύσεις. Με έργα από το Ίδρυμα Ντε Κίρικο, επιλεγμένα από τους επιμελητές του και με την εδώ συνεργασία του Τάκη Μαυρωτά, αντικρύσαμε μια εκτεταμένη παρουσίαση από πίνακες, σχέδια και γλυπτά η οποία και τον ζωγράφο αποδίδει και την ιδιαίτερη αυτή πτυχή του που ώς τώρα έμενε στη σκιά, από εξεικόνιση έστω, αφού ο ίδιος στα ημερολόγιά του τόσο τονίζει τον θαυμασμό του για την ιστορία και τη μυθολογία του τόπου ή για καλλιτέχνες όπως ο Κ. Βολανάκης, ο Γ. Ροϊλός ή ο Δ. Πικιώνης.

Ο θεατής αντικρύζει σε επαρκή αντιπροσωπευτικότητα όλη τη θεματολογία, τις περίφημες σκιές των μελαγχολικών δειλινών ανάμεσα σε βιομηχανικά κτίρια, τις αινιγματικές φιγούρες ανδρείκελα, νεκρές φύσεις κ.ο.κ. Εκτός από την πρώτη γνωστή περίoδο που ίδρυσε την μεταφυσική ζωγραφική (pittura metaphysica), η έκθεση περιλαμβάνει και τη δεύτερη, αυτή που μεταπολεμικά και ιδίως μετά το 1980 ενέπνευσε την transavagardia, ένα εκτεταμένο καλλιτεχνικό κίνημα με χρονικά πισωγυρίσματα στη θεματολογία (παλιά πομπώδης ζωγραφική), στη γραφή (ρομαντική, παλλόμενη, απείθαρχη) αλλά και στο γούστο (υιοθετημένη κακογουστιά, kitsh). Τονίζονται επίσης

ΙΝFΟ

Ο Giorgio de Chirico και η Ελλάδα. Έκθεση σε συνεργασία με το Ίδρυμα Ντε Κίρικο, Αθηναΐδα, Καστοριάς 34-36, Βοτανικός, τηλ. 210.3480000, μέχρι 30 Ιουνίου.

και στην έκθεση και στον (καλά τεκμηριωμένο) κατάλογο τα ελληνοκεντρικά έργα, με θέμα την Ακρόπολη ή την Βουλή (πρώην ανάκτορα του Όθωνα, νεοκλασικού ύφους) καθώς και τα σύμβολα που δηλώνουν την ψυχική επαφή του ζωγράφου με την ιδιαίτερη πατρίδα του, τον Βόλο, εκεί που δέχτηκε τις πρώτες βιωματικές επιρροές.

Η τελική γεύση πολύ ενδιαφέρουσα από καλλιτεχνική και ιστορική άποψη, και επιπλέον δημιουργείται μια αίσθηση ότι επιτέλους επαναπατρίζεται ένας κορυφαίος Ευρωπαίος ζωγράφος, ο εμπνευστής των χρονικών αναστροφών (νεοκλασικισμός, υπερρεαλισμός και μεταμοντερνισμός πρόσφατα) στην τέχνη του 20ού αι., στοχαστής για τη μελαγχολική θεώρηση του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού πολύ πριν τον Γ. Κουνέλη, ένας εικονογράφος των ιδεών του Σοπενχάουερ και του Νίτσε για την ισορροπία απολλώνιου-διονυσιακού πνεύματος, ο ιστορίζων φιλόσοφος της ζωγραφικής στο ιδεολογικό κλίμα Ο. Σπένγκλερ και Α. Τόιμπι, ένας κορυφαίος καλλιτέχνης με διατρητική επιρροή.