Ταξίδι στο πουθενά

Το μοτίβο του ταξιδιού σε ένα Ελντοράντο ή στην ουτοπία ή στο μυθικό τοπίο ή στον χαμένο παράδεισο είναι τόσο παλιό όσο η λογοτεχνία και το θέατρο
Γ ια να περιοριστώ στο τελευταίο αναφέρομαι στους αριστοφανικούς «Όρνιθες», όπου δύο απελπισμένοι, απογοητευμένοι Αθηναίοι από τον ευτελισμό των θεσμών και την έκπτωση του Άστεως αναζητούν έναν άλλο τόπο για να στήσουν μια Πολιτεία δικαιοσύνης, ειρήνης και αρετής. Εξάλλου οι λογοτεχνικές ουτοπίες, από την Ατλαντίδα και τη Νεφελοκοκκυγία έως την Ουτόπια του Μουρ και την Πολιτεία του Ήλιου του Καμπανέλλη, ακόμη και το νησί του Ροβινσώνα Κρούσου, δημιουργήθηκαν για να περιγράψουν αυτήν τη δίψα του ανθρώπου. Να δραπετεύσει από δεσμούς, δεσμά, υποχρεώσεις, τυραννίδες, αστυνομεύσεις, απαγορεύσεις, περιορισμούς, ανασφάλειες, διώξεις, ποινές, φτώχεια, αναξιοπιστία κ.τ.λ. των συντεταγμένων πολιτειών και να ζήσει βίο ανέμελο, ανέφελο, ασφαλή, χωρίς μόχθο, επιτήρηση, πειθαρχία και κανόνες. Το φαινόμενο αυτό παίρνει διαστάσεις πανικού σε περιόδους τυραννικών καθεστώτων, μεγάλης κρίσης θεσμών, λοιμών, λιμών, σεισμών, καταποντισμών και πολεμικής μαχαίρας. Στην πιο πυκνή του μορφή στα δικά μας συναντάται στο λαϊκό τραγούδι. Θυμίζω πως στην Κατοχή ο λαϊκός άνθρωπος μέσω του Τσιτσάνη ήθελε να πάει στην Αραπιά, όπου βέβαια έδρευε η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση. Αργότερα σε άλλες αδιέξοδες εποχές η ελευθερία κατέφευγε στη ζούγκλα με τον Ταρζάν ή στην Τζαμάικα.

Η νεολαία της ανυπόφορης δεκαετίας του ΄60 με τους πολέμους στο Βιετνάμ και παλιότερα στην Κορέα ή στα διάφορα αναμορφωτήρια τύπου γκουλάγκ ανακάλυψε τους τεχνητούς παραδείσους των ναρκωτικών, τις χώρες της Νιρβάνα, τις ομφαλοσκοπικές θρησκείες, την εσωστρέφεια και το καταφύγιο στην απάθεια των ποικιλώνυμων Κατμαντού.

Σε φτωχότερους λαούς, όπως στη μεταπολεμική Ελλάδα, ήταν η μετανάστευση στις μεγάλες, παραγωγικά ανεπτυγμένες χώρες και σε άλλες φτωχότερες όπως οι απατημένες γενιές του υπαρκτού σοσιαλισμού. Παράδεισος ήταν μέσω εικόνων της τηλεόρασης η γέμουσα αγαθών Βαρβάκειος αγορά ή οι στολισμένες χριστουγεννιάτικες βιτρίνες της Αθήνας. Τα νέα Ελντοράντο.

Τα κοινωνικά και οικονομικά αδιέξοδα της μεταπολεμικής και μετεμφυλιακής Ελλάδας αποτυπώθηκαν και στο λαϊκό τραγούδι, που από τη μια εξέφρασε τη λαχτάρα της φυγής και από την άλλη απελπισία των γκέτο και της άγριας βιομηχανικής νόρμας, αλλά και στο θέατρο. Το θεμελιώδες για την αυτογνωσία μας έργο του Καμπανέλλη, «Η Αυλή των θαυμάτων», έχει ως κεντρικούς ήρωες τις ξένες γυναίκες που καταφεύγουν στον ελληνικό «Παράδεισο» ή άνεργους Νεοέλληνες που σχεδιάζουν συνεχώς και ανεπιτυχώς να φύγουν για να «πιάσουν την καλή» ή να σκαρώσουν το μεγάλο κόλπο σε έναν από τους μεταναστευτικούς παράδεισους της εποχής, την άγνωστη μακρινή Αυστραλία.

Δεν θα επιμείνω περισσότερο στο μοτίβο της φυγής. Τώρα έρχεται ένας πράγματι ταλαντούχος συγγραφέας, ο Βασίλης Κατσικονούρης, να μελετήσει τις σύγχρονες μορφές καταφυγής σε κάποια ουτοπία. Στο ήδη διάσημο «Γάλα» του, μελετάει τον τρόπο που μια αλλοδαπή οικογένεια προσπαθεί να εμβολιαστεί στην νέα πατρίδα της, την Ελλάδα αλλά και μια ιδιότυπη καταφυγή ενός μέλους της στην τρέλα, σε μια ουτοπία απόλυτης ασυδοσίας και ελευθερίας. Σε παλιότερο, βραβευμένο έργο του, το «Εντελώς αναξιοπρεπές» που ανέβασε ο Παπαγεωργίου, μελέτησε με οξυδέρκεια την περίπτωση ανθρώπων που κατέφυγαν στην αναγκαστική ωμοφαγική ανθρωποφαγία και στην άρνησή τους να βγουν από την «ασφάλεια» της συνενοχής.

Στο επίσης βραβευμένο έργο του «Καλιφόρνια

Τα δύο θλιβερά αγόρια και τα δύο πιο ευέλικτα κορίτσια του Κατσικονούρη «εκστρατεύουν» με κερένιες μύτες και αχυρένιο οπλισμό και τρώνε τα μούτρα τους

Ντρίμιν» που παίχτηκε παλιότερα στην Πειραματική του Εθνικού και τώρα με νέα διανομή παίχτηκε στο θέατρο «Μεταξουργείο» με σκηνοθεσία πάλι του Τάκη Τζαμαργιά, το θέμα μετατοπίζεται στα υπαρξιακά, κοινωνικά, οικονομικά αλλά ιδεολογικά αδιέξοδα της σύγχρονης ανερμάτιστης νεολαίας. Αυτή η νεολαία βιώνει ένα πραγματικά δυσεπίλυτο πρόβλημα. Στην πλειοψηφία της χωρίς ιδανικά παιδείας- και δεν εννοώ τα εθνωφελή και παραδοσιακά, χωρίς έρμα, χωρίς γνώσεις, χωρίς πειθαρχία σε αρχές, εργασιακή ηθική κ.τ.λ.-, ασύδοτη και κακομαθημένη, εγκαταλελειμμένη από γονείς που είτε αδιαφορούν είτε υπεραπασχολούνται, τρομάζει μπροστά σε κάθε είδους πειθαρχημένο τρόπο βιοτής. Αρνούνται να εργαστούν, αρνούνται να ενταχθούν σε ομάδες, ιδεολογικές, πολιτικές κ.τ.λ. αρνούνται κυρίως τη στράτευση, ανεξάρτητα αν εφευρίσκουν ιδεολογικές ντουντούκες για να το δικαιολογήσουν. Απόδειξη πως όταν εντέλει κάποτε στρατευτούν, ξεχνούν τις αντιπολεμικές τιράντες και το απολαμβάνουν όταν τύχει να πέσουν σε περιόδους ή τμήματα χαβαλέ!

Ο Κατσικονούρης, εκπαιδευτικός εν ενεργεία και μάλιστα σε υποβαθμισμένες περιοχές της «επαρχιακής» πρωτεύουσας, γνωρίζει αυτή τη νεολαία. Μέρος τής όλης εφηβικής και μετεφηβικής αυτής ομάδας πληθυσμού ζει εις βάρος φτωχών γονιών, περιφέρεται άσκοπα από καφετέρια σε καφετέρια, «στρατεύεται» από τα ποδοσφαιρικά και άλλα επιτήδεια λαμόγια στις ομάδες κρούσης με εγκληματικές και καταστροφικές τάσεις, κυρίως είναι η μεγάλη μάζα των πελατών των εμπόρων ναρκωτικών.

Έχει ενδιαφέρον στο έργο του Κατσικονούρη πως πουθενά δεν αναφέρεται η πηγή που τους εξασφαλίζει στέγη, τροφή, ένδυση, διασκέδαση. Πίνουν, τρώνε φαστ φουντ, ακούνε δίσκους αμερικάνικης μουσικής, καπνίζουν και φουμάρουν «χόρτο» (προθάλαμος των «σκληρών») αλλά δεν εργάζονται. Άρα ρημάζουν εκβιάζοντας καμιά εργαζόμενη μανούλα ή ίσως ο ένας απ΄ αυτούς είναι διανομέας ταχυφαγείου!!

Κύριο μέλημά τους να ξεφύγουν τη στράτευση και να καταφύγουν στους ψυχεδελικούς παραδείσους της «Νέας Εποχής».

Ο μύθος των παιδιών των λουλουδιών, των κοινοτήτων όπου ανθεί και καταναλίσκεται η μήκων η υπνοφόρος, στους ανοιχτούς παραδείσους του απροκάλυπτου μηχανικού σεξ, τους ελκύει. Και σχεδιάζουν ένα ταξίδι σ΄ αυτούς τους νέους «ιερούς τόπους», παγιδευμένοι στο ίδιο ιδεολογικό ψέμα που τροφοδότησε άλλοτε τις σταυροφορίες. Πάντα υπάρχει πίσω από αυτές τις μεγάλες απάτες το όραμα μιας ουτοπίας και ο εγκέφαλος που οργανώνει την εκστρατεία.

Τα δύο θλιβερά αγόρια και τα δύο πιο ευέλικτα κορίτσια του Κατσικονούρη «εκστρατεύουν» με κερένιες μύτες και αχυρένιο οπλισμό και τρώνε τα μούτρα τους. Πάντα σ΄ αυτόν τον τόπο, κι όχι μόνο, μιλούσαμε για χαμένες γενιές και χαμένα κορμιά, αλλά παλιότερα υπήρχαν καίριοι κοινωνικοί λόγοι και οικονομική μιζέρια ή ιδεολογικό κενό ή διωγμοί και αδίστακτοι ιδεολογικοί αντίπαλοι. Τώρα αυτό το μερίδιο της χαμένης νεολαίας βουλιάζει στα ρηχά και αντί να συσπειρωθεί και να διεκδικήσει εντάσσεται στα κυκλώματα της εκμετάλλευσης, «τσιμπάει» το δόλωμα του συστήματος, αυτοαχρηστεύεται, αδρανεί, ναρκώνεται και «φεύγει» στο πουθενά. Σ΄ ένα συνταρακτικό του ποίημα γραμμένο στην εξορία ο Άρης Αλεξάνδρου δέσμιος της Δεξιάς και απομονωμένος από τους δογματικούς συντρόφους του έγραφε: «Κι όμως δεν αυτοκτόνησα. Έχετε δει ποτέ τον κορμό του πλάτανου που κατεβαίνει το ποτάμι να πηγαίνει μόνος του στο πριονιστήριο;». Άλλες εποχές, άλλα ήθη.


Χωρίς ίχνος οράματος, χωρίς αύριο

Ο Κατσικονούρης καταγράφει πιστά γλώσσα, ψευδοδιλλήματα, αναξιοπρέπεια, ελαστικότητα συνείδησης αυτής της νεολαίας χωρίς ίχνος οράματος, χωρίς αύριο και χωρίς χθες. Βέβαια το έργο λίγο φλυαρεί. Θα έπρεπε να είναι πιο σφιχτό, πιο πολύ συγκεντρωμένο στον πυρήνα (έχει δύο θέματα παράλληλα που θα αποτελούσαν το καθένα άλλο έργο- ξεχνάει στο μέσον το πρώτο μοτίβο).

Ανήκει στην ίδια θεατρική γραφή με το «Τάβλι» του Κεχαΐδη, με το «Λόγω φάτσας» του Διαλεγμένου, με τους «Φίλους» του Μουρσελά, τον πρώιμο Σκούρτη, τον Τσικληρόπουλο, τον Χασάπογλου. Αλλά δεν μιμείται, αφομοιώνει.

Ο Τζαμαργιάς αξιοποίησε τις αρετές, έδωσε ρυθμό καταιγιστικό, χάραξε τα σύνορα των διαφορετικών τύπων (χαρακτήρες δεν υπάρχουν), βοήθησε τους νεαρούς ηθοποιούς του να υπάρξουν αυτόνομα. Χωρίς απογειώσεις οι Πέτρος Σταθακόπουλος, Βασίλης Παπαδημητρίου, Σοφία Καραγιάννη και η εκρηκτική Ασπασία Κοκόση υπηρετούν την ιθαγένεια του έργου εγγράφοντας ευοίωνες προοπτικές καριέρας.