ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ

Ο τρίποδας των Πλαταιών

Αισθάνομαι την ανάγκη να αναφερθώ ιδιαίτερα στο μοναδικό ορειχάλκινο μνημείο του 477 π.Χ., που στέκεται ακόμη όρθιο, αλλά απροστάτευτο και έκθετο στη φθορά του χρόνου και των καιρικών συνθηκών, στον πάλαι ποτέ Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης, τη σημερινή Πλατεία Σουλτάν Αχμέτ, εγκλωβισμένο σε φρεατοειδές όρυγμα περιβαλλόμενο από κιγκλίδωμα. Εννοώ τον θαυμαστό στριφογυριστό κορμό τριών φιδιών, που στήριζαν πάλαι ποτέ τον χρυσό τριποδικό λέβητα, εκείνο το λαμπρό ανάθημα που έστησαν θριαμβευτικά οι Έλληνες στους Δελφούς μετά τη νικηφόρο μάχη τους κατά των Περσών στις Πλαταιές της Βοιωτίας. Το ένα από τα τρία κεφάλια των φιδιών βρέθηκε το 1848 κοντά στον κορμό και εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο της Πόλης. Με δυσκολία διακρίνει κανείς ακόμη σήμερα (για πόσο αλήθεια καιρό ακόμα;) τα ονόματα των τριάντα και μιας πόλεων, που πήραν μέρος στην κρίσιμη μάχη, χαραγμένα πάνω στις περιελίξεις του τρισώματου δράκοντα:

Οίδε τον πόλεμον επολέμεον, Λακεδαιμόνιοι, Αθηναίοι, Κορίνθιοι, Τεγεάται, Σικυώνιοι, Αιγινάται, Μεγαρείς, Επιδαύριοι, Ερχομένιοι, Φλειάσιοι, Τροζάνιοι, Ερμιονείς, Τιρύνθιοι, Πλαταιείς, Θεσπιείς, Μυκανείς, Κειοί, Μήλιοι, Τένιοι, Νάξιοι, Ερετριείς, Χαλκιδείς, Στυρείς, Fαλείοι, Ποτιδαιάται, Λευκάδιοι, Ανακτοριείς, Κύθνιοι, Σίφνιοι, Αμπρακιώται, Λεμπρεάται.

Τον χρυσό λέβητα είχαν ήδη αποσπάσει από τη βάση του και μετατρέψει σε χρήμα για τις ανάγκες του δεύτερου ιερού λεγόμενου πολέμου, οι Φωκείς (356-354 π.Χ.). Τι κι αν πλήρωσαν ακριβά με πρόστιμο την ιερόσυλη πράξη τους, το τρικέφαλο φίδι απέμεινε «ορφανό» στη θέση του για αιώνες, ωσότου το απέσπασε κι αυτό ο Μέγας Κωνσταντίνος και το μετέφερε για να κοσμήσει τη νέα πρωτεύουσα της μεγάλης του αυτοκρατορίας.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ιστορική, καλλιτεχνική και συμβολική αξία του πρωτότυπου, αυθεντικού αυτού μνημείου της μάχης των Πλαταιών είναι τεράστια. Σώθηκε σαν από θαύμα, έπειτα από περιπέτειες αιώνων και του αξίζει μια καλύτερη μοίρα. Συμφωνώ απόλυτα με την πρόταση, να στηθεί αντίγραφό του πάνω στη σωζόμενη και πρόσφατα αναστηλωμένη από τους Γάλλους συναδέλφους κυκλική κλιμακωτή βάση του, η οποία βρίσκεται στα δεξιά της ιεράς οδού, απέναντι από τον βωμό και τον ναό του Απόλλωνα.

Αντίγραφο γύψινο του τρικέφαλου αυτού φιδιού, ύψους περίπου 6 μέτρων, βρίσκεται ήδη στις αποθήκες του Μουσείου των Δελφών από το 1978. Είχε μεριμνήσει ο υποφαινόμενος, έφορος τότε των αρχαιοτήτων της Φωκίδας και διευθυντής του Μουσείου, να κατασκευαστεί εκμαγείο με την πρόθυμη συγκατάθεση των Τούρκων συναδέλφων, και να μας σταλεί γύψινο αντίγραφο. Δεν είναι επομένως δύσκολη υπόθεση η κατασκευή ενός νέου αντιγράφου από ορείχαλκο ή άλλο ανθεκτικό υλικό, και η επανίδρυσή του πάνω στη σωζόμενη λίθινη κυκλική βάση του. Ευχής έργο θα ήταν ωστόσο, να επιστραφεί το ίδιο το πρωτότυπο έργο στη χώρα μας, με την έναρξη μάλιστα του διαλόγου για την ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μια τέτοια πράξη θα είχε, πιστεύω, όλως ιδιαίτερη σημασία.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας