ώρα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΝΑ ΥΠΕΡΟΧΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΗ
ΧΑΜΕΝΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΤΟΥ ΑΙΣΧΥΛΟΥ «ΔΑΝΑΪΔΕΣ»
ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΙΛΟΓΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ
ΜΟΝΟΝ ΟΙ «ΙΚΕΤΙΔΕΣ» ΜΑΣ ΕΧΟΥΝ ΧΑΡΙΣΤΕΙ
ΑΠΟ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ
Μ έρες που είναι αυτές, Άνοιξη στην ακμή της και Πάσχα, θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας τη χαρά μιας μεταφραστικής απόλαυσης ώστε να μας ανοίξει πανιά για μερικές σκέψεις πάνω στο πάντα γόνιμο και αιώνιο θέμα της γέννησης και του θανάτου, της Άνοιξης και του Χειμώνα, της Νιότης και του Γήρατος. Μεταφράζω λοιπόν το αισχυλικό απόσπασμα. Μιλάει η Αφροδίτη, πιθανόν. «Ο αγνός Ουρανός επόθησε να κοιμηθεί τη Γη/ μα και τη Γη τη λάβωσεν ο έρωτας/ και ποθοπλάνταζε να σμίξει μετ΄ εκείνον/ ο Ουρανός κοντά της πλάγιασε/ κι έχυσε μέσα της βροχή και την εγκάστρωσε/ και κείνη γέννησε και χάρισε στον Άνθρωπο/ κοπάδια γιδοπρόβατα και δώρα δημητριακά./ Τα δέντρα βρήκαν την καλή και τη γλυκιά τους ώρα./ Εγώ, η Αφροδίτη, τα πάντα ταίριαξα.» Πρέπει να ομολογήσουμε πως από το πυκνά ιδιοφυές αυτό ποιητικό μύθευμα συλλαμβάνουμε, πέρα από την κοσμογονική εικόνα, το γεγονός ότι ο Ουρανός είναι άρρεν, η Γη θήλυ και το σπέρμα που γονιμοποιεί τη μήτρα της Γης, η βροχή, το ύδωρ. Από τα τέσσερα «ριζώματα» του Εμπεδοκλέους, αιθήρ, ύδωρ, γη λείπει ίσως εδώ ονομαστικά το πυρ, αλλά αν ανατρέξουμε στον παλιότερο Ηράκλειτο αυτό το

Η ηθικολογική προσέγγιση του χριστιανισμού παρεμβάλλει ανάμεσα στον πόθο και τη συνεύρεση την Αμαρτία

πυρ είναι ζωοποιόν, άρα ενέργεια, το αίτιον που μεταβάλλει τα πάντα, που γεννά και σμίγει αλλά και διαλύει και θανατώνει, δηλαδή ο πόθος, ο έρωτας, ο ίμερος που για τον Σοφοκλή και «πάρεδρος των θεών» και για την Κοσμογονία του Ησίοδου το ποιητικόν αίτιον που μετέτρεψε το Χάος σε Κόσμον.

Πόσο μακριά από τον Αισχύλο μού φαντάζει τώρα η ηθικολογική προσέγγιση του χριστιανισμού, που παρεμβάλλει ανάμεσα στον πόθο και τη συνεύρεση την Αμαρτία. Και δεν θα πάω μακριά, θα παραπέμψω στον Καζαντζάκη, μια και φέτος ανακηρύχθηκε το έτος προς τιμήν του, πλάι στις επετείους του Εγγονόπουλου και της Κάλλας. Ομολογώ πάντως ότι δεν συγχωρώ πως ξεχάστηκε ο Μήτιας Καραγάτσης.

Ο Καζαντζάκης λοιπόν στο πράγματι έξοχο «συναξάρι» του «Ο φτωχούλης του Θεού», όπου με εκπλήσσουσα περιγραφική αφέλεια αφηγείται τη ζωή και τα θαύματα του Φραγκίσκου της Ασίζης, όταν ο άγιος βρίσκεται στα τελευταία του, ο καλόγερος που του παραστέκεται, ο φράτε Λεόνε, αδυνατεί να τον γιατροπορέψει και του ζητάει να επιτρέψει να φωνάξουν καλόγριες του ίδιου σχήματος από κοντινό μοναστήρι, αφού αυτές ως γυναίκες ξέρουν και μπορούν να προσφέρουν υπηρεσίες, ο άγιος αρνείται. «Γιατί» λέει ο Λεόνε, «είναι αγνές, αναμάρτητες, αθώες». Και ο Φραγκίσκος δογματίζει: «Αγνή η βροχή, αγνό και το χώμα, αλλά άμα σμίξουν γίνονται λάσπη»!! Πόσο μακριά από την αντίληψη του Σοφοκλή π.χ. που στην «Αντιγόνη» ονομάζει «διψίαν» την «κόνιν», δηλαδή το χώμα που διψά, λαχταράει το νερό και όταν χορτάσει το χαίρεται.

Αν επιμένω στη χριστιανική ηθικολογία, είναι για να θυμίσω, μέρες που είναι, πως δεν ήταν αυτή η αντίληψη για τη σχέση άρρενος και θήλεος του ίδιου του Χριστού, όπως καταγράφεται στα Ευαγγέλια. Το επεισόδιο με την πόρνη που έσωσε από τη διαπόμπευση και τον λιθοβολισμό σημαίνει πολλά. Διότι όταν εκείνη έσκυψε σε ένδειξη ευγνωμοσύνης και του άλειψε με αρώματα (ο Καβάφης θα έλεγε «ηδονικά μυρωδικά, πολλά ηδονικά μυρωδικά») τα πόδια και τα σπόγγισε με τη μακριά της κόμη, εκτελώντας την πιο απόλυτη ερωτική τελετή, ο Χριστός προανήγγειλε πως θα κερδίσει μια θέση δίπλα του την έσχατη ημέρα, διότι «πολύ ηγάπησε», που σαφώς σημαίνει πως «πολύ ανέχθηκε», «πολύ ταπεινώθηκε», αλλά και «πολύ δόθηκε αλλοτριώνοντας το εγώ της». Ανάμεσα στον Αισχύλο και τα Ευαγγέλια δεν υπάρχει διάσταση όσον αφορά την ερωτική προσφορά και την ερωτική ανιδιοτέλεια. Ακόμη και οι ποιητικοί «μύθοι» που κυκλοφορούν στο Αιγαίο, παρ΄ όλες τις φυλετικές, τις γεωγραφικές αλλά και τις πολιτισμικές διαφορές, κάπου είναι κοινοί. Ο Ηρακλής ο σωτήρας του Δεσμώτη Προμηθέα είναι απόγονος ενός τέκνου, του Έπαφου, που γεννήθηκε από μια θνητή (την Ιώ) όταν την άγγιξε απλώς ο Ζευς κατά τον ίδιον τρόπο που μια άλλη παρθένος ανυμέναιος εγκυμόνησε τον Σωτήρα από την επαφή ενός αγγελικού κρίνου. Ανυμέναιος ή οργασμικός, ο γάμος προϋποθέτει την ύπαρξη μιας φιλότητας, μιας ενδιάθετης βαθιάς επιθυμίας για σμίξιμο, μια ερωτική έλξη που ωθεί τον Νυμφίο και την Νύμφη στη συνεύρεση, όποια κι αν είναι αυτή: θωπεία, άγγιγμα, φιλί (όπως στα παραμύθια), εις σάρκα μίαν, δάγκωμα μήλου ( ή λαμαρίνας!), άκουσμα (έτσι λένε στην Κρήτη: «άκου μυρωδιά») κρίνου κ.λπ.

Βέβαια το σμίξιμο Ουρανού και Γης και οι ποικίλες παραλλαγές του είναι ο κανόνας. Υπάρχει όμως και μια άλλη ερωτική απόλαυση, που μόνο ένας μέγας ποιητής, που επίσης φέτος τιμάται, ο Σολωμός, μπόρεσε ως αλαφροΐσκιωτος να την περιγράψει. Στο αριστούργημά του από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» στο Β΄ σχεδίασμα γράφει εκείνον τον εξαίσιο στίχο αναφερόμενος στον οργασμό της ανοιξιάτικης φύσης: «Το σκουληκάκι βρίσκεται σ΄ ώρα γλυκειά και κείνο». Κι αναρωτιέται κανείς ποια τάχα είναι η γλυκιά ώρα του σκουληκιού. Ο Αισχύλος στο απόσπασμα που μετέφρασα αναφέρεται ως εξής στη γλυκιά ώρα (την ώριμη στιγμή) των δέντρων: «Δεντρώτις ώρα δ΄ εκ νοτίζοντος γάμου τέλειός εστί». Τα φυτά στην ώριμη στιγμή που φτάνουν στο τέλος, στον σκοπό, στον προορισμό τους, ολοκληρώνουν τον φυσικό τους κύκλο.

Ε, λοιπόν το σκουληκάκι που είναι ένα ον οιονεί ερμαφρόδιτο (όπως θα έλεγε ο Σεφέρης: «Ανάμεσα στον κοίλο Ερμή και στην κυρτή Αφροδίτη») αυτοερωτεύεται και απολαμβάνει τον ερωτικό οργασμό διά της διχοτομήσεως, κόβεται στα δύο και το ένα γεννά δύο νέα σκουλήκια- τέκνα! Αλλά ο Σολωμός έστω κι αν δεν αναφερθώ σε «κρυφομνησία», επαναλαμβάνει έναν Ευαγγελισμό όταν στον «Πειρασμό» μιλάει για την πεταλούδα «που ΄χε ευωδίσει τσ΄ ύπνους της μέσα στον άγριο κρίνο». Η εξαίσια αυτή ερωτική στιγμή (κυριολεκτικά), όπου η εφήμερη πεταλούδα για απειροελάχιστο χρόνο βυθίζει το μουσούδι της στον ύπερο (στη μήτρα) του κρίνου και αφήνει εκεί το σπέρμα της, όταν φεύγει αυτό το στιγμιαίο πλάγιασμα, ο ερωτικός εναγκαλισμός και οργασμός την έχει προικίσει, για όσο λίγο ζήσει, με την μυρωδιά του κρίνου που έχει ποτίσει τα φτερά της. Και είναι βέβαια γνωστό πως οι κυριαρχούσες αισθήσεις στην ερωτική τελετή είναι η αφή, η όσφρηση και η γεύση. Οι καθαρά γνωστικές, η όραση και η ακοή παροπλίζονται ή περιορίζονται να απολαμβάνουν σχήματα και χρώματα μαζί με κραυγές και ανάκουστους κελαηδισμούς και λιποθυμισμένους!!