Επιφυλλίδα

Επιφυλλίδα Πρόσωπα και προσωπεία

O  Άγγελος Τερζάκης σε μια σπάνιας δραματουργικής σημασίας παρατήρηση, έγραφε για τον ρόλο του Ιάγου στον «Οθέλλο» του Σαίξπηρ περίπου τα εξής: «Ο Ιάγος παίχτηκε πάντα στο ελληνικό θέατρο με τρόπο που έβγαζε όλους τους άλλους χαρακτήρες επί σκηνής ηλίθιους καθώς δεν διέκριναν σ΄ αυτόν την περιφερόμενη πανουργία». Αμφιβάλλει κανείς, ή μάλλον είναι βέβαιο, πως όσοι εμπλέκονται στα σκάνδαλα των ομολόγων, ή παλαιότερα στο σκάνδαλο της ΜΕΒΓΑΛ, μόνο για πρόσωπα ύποπτα δεν θα μπορούσε να τα κατηγορήσει κανείς. Σοβαρά, ευγενικά, φαινομενικά τουλάχιστον, ανιδιοτελή, ενός αναμφισβήτητου εσωτερικού ήθους. Αντίθετα δηλαδή με ό,τι συνέβαινε παλαιότερα, που μόλις έβλεπε κανείς στις εφημερίδες το πρόσωπο ενός εμπλεκόμενου σε σκάνδαλο υψηλόβαθμου δημοσίου υπαλλήλου, αναρωτιόταν πώς γινόταν να καταλαβαίνει αμέσως ένας ολόκληρος λαός ό,τι δεν είχε αντιληφθεί ο αρμόδιος υπουργός που τον είχε καθημερινά κοντά του. Δεν υπαινισσόμαστε τίποτε με όλα αυτά που γράφουμε, ούτε άμεσα ούτε έμμεσα. Το πρόβλημά μας αφορά σε μια μετάλλαξη που φαίνεται να έχει συμβεί ώστε να γίνεται απροσμέτρητος ο αριθμός των ανθρώπων που μπορεί να κοροϊδέψει ή να εξαπατήσει κάποιον.

Αν οι άνθρωποι δεν ανταποκρίνονται στοιχειωδώς σ΄ αυτό που φαίνεται να είναι, περπατάμε όλοι μας πάνω σε μια διαρκώς ναρκοθετημένη περιοχή. Τα πρόσωπα των ανθρώπων, έως σήμερα τουλάχιστον, αρκεί να ήταν τα «σωστά» πρόσωπα, παρέμεναν μια παρηγοριά καθώς έχει αποδειχθεί πια ότι με τα λόγια δεν μπορούμε ποτέ να είμαστε σίγουροι για οτιδήποτε. Τα λόγια μπορούν να μπερδέψουν και να εξαπατήσουν ακόμα και τον ευφυέστερο άνθρωπο. Αν δεν μπορεί να διαλέξει κανείς τους φίλους του με κριτήριο τη συμφωνία που μπορεί να υπάρξει ανάμεσα στις δικές του ανάγκες και στα πρόσωπα των άλλων, τότε κάθε προϋπόθεση για μια ουσιαστική επικοινωνία μοιάζει αδύνατη. Αν πάψει να στοιχειώνει τις αναμνήσεις μας ένα πρόσωπο ευγενικό, μελαγχολικό, που συμπτωματικά συναντηθήκαμε μαζί του μέσα στον κόσμο, για να χαθεί κάποια στιγμή, βέβαιος πια κανείς πως δεν θα τον ξαναδεί ποτέ αυτό το πρόσωπο, τότε είναι η ίδια η ζωή που αδειάζει από ένα βαρύτιμο περιεχόμενο. Σε τελευταία ανάλυση αν τα γηρατειά είναι ένας τρόμος, είναι γιατί η αλλοίωση των χαρακτηριστικών που επιφέρουν, κάνει δύσκολα τους άλλους να πειστούν για την ομορφιά που εξακολουθεί να κουβαλάει μέσα του ο ηλικιωμένος- και αυτό δείχνει ότι το πρόσωπο δεν είναι κάτι που μπορούμε να μην το υπολογίζουμε. Αν δηλαδή τα γηρατειά με την παραμόρφωσή τους τα αισθάνεται κανείς ως ένα προσωπείο, αντιλαμβανόμαστε την καταστροφή για τις ανθρώπινες σχέσεις όταν η ευγένεια και η πνευματικότητα του προσώπου είναι ένα προσωπείο επίσης για να κρύβεται η απληστία, η κακότητα, η ψυχική άβυσσος. Αφού δεν υπάρχει κανένα διαχωριστικό σημάδι ώστε ο καθένας να συστήνεται μέσα στον κόσμο αμέσως σε σχέση με αυτό που πραγματικά είναι, φαίνεται πως η μόνη ελευθερία που μας απομένει είναι το οποιοδήποτε πρόσωπο να παραμένει μια εξ υπαρχής ερευνήσιμη περιοχή, χωρίς ωστόσο να παραδίδεται κανείς στη διαλυτική απιστία.

Φαίνεται ωστόσο περίεργο να μη δυσπιστούμε στα ρούχα που φοράει κανείς προκειμένου να τον κρίνουμε, ενώ είναι κάτι που για την επιλογή τους είναι απολύτως υπεύθυνος, και να μην δυσπιστούμε για το πρόσωπό του, που σε τελευταία ανάλυση δεν το έχει ο ίδιος διαλέξει. Αλλά αφού κάλλιστα- όπως έχει αποδειχθεί- το ονειροπόλο ύφος και η ευγένεια μπορεί να είναι το προσωπείο ενός σκληρού, υπολογιστικού και απάνθρωπου προσώπου, γιατί το ίδιο και ένα πρόσωπο βλοσυρό, αντιπαθές ή άσχημο, να μην είναι το προσωπείο μιας σχεδόν αγγελικής καλοσύνης και ευγένειας; Και ακόμα γιατί να μην είναι πραγματική η ρεμβαστικότητα που διακρίνει κανείς στα πρόσωπα νεαρών παιδιών που υπηρετούν στα ΜΑΤ, έτσι όπως τα βλέπει στις γωνίες των δρόμων ξεκομμένα να μη «χωράνε» κυριολεκτικά μέσα στα ρούχα τους;

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η λέξη».