Ασόδυο: Μια πικρή παρωδία

ΕΤΣΙ, ΚΑΤΑ ΚΑΙΡΟΥΣ, ΓΙΑ ΝΑ ΞΥΠΝΑΝΕ ΤΑ ΑΙΜΑΤΑ
ΚΑΙ ΓΙΑ ΝΑ ΑΙΦΝΙΔΙΑΖΩ ΦΙΛΟΥΣ ΚΑΙ
ΕΧΘΡΟΥΣ, ΣΚΑΡΩΝΩ ΚΑΠΟΙΕΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΕΣ
ΦΑΡΣΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΛΑΜΒΑΝΩ ΤΙΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ
Έτσι πριν από πολλά χρόνια είχα δημοσιεύσει μια μίμηση, τέλεια μορφολογικά και δομικά, αριστοφανικής Παράβασης, ως μετάφρασή μου τάχα, από έναν πάπυρο της Οξυρρύγχου που μου το είχε, λέει, παραχωρήσει ένας κλασικός φιλόλογος από την Οξφόρδη. Όσοι, και κλασικοί φιλόλογοι, έχαψαν τη φόλα, εκτός από το ότι με καλοτύχιζαν για την εύνοια, σχολίαζαν με ενθουσιασμό και το περιεχόμενο της ποιητικής Σάτιρας που κυρίως καταπιανόταν, τάχα μου, ο Αριστοφάνης σε μια χαμένη, εκτός της Παράβασης, κωμωδία, με όσους «κάνουν το κουσούρι τους τραγούδι». Όταν αποκάλυψα την «απάτη» και αντιλήφθηκαν πως πίσω από το προσωπείο του Αριστοφάνη κρυβόμουν εγώ και πως η σάτιρα απευθυνόταν σε σημερινά πρόσωπα και πράγματα, με λίγη προσοχή αναγνωρίσιμα, έγιναν έξω φρενών!

Άλλοτε μετέφρασα το πρώτο απόσπασμα από τα σωζόμενα της Σαπφώς και θεώρησα αρσενικό το αντικείμενο του πόθου της Ποιήτριας, γνωρίζοντας ότι η νεώτερη έρευνα έχει διορθώσει το χωρίο αντικαθιστώντας την αντωνυμία με θηλυκού γένους. Την πάτησε αγαπητός και φίλος λογοτέχνης και κλασικός φιλόλογος. Βγήκε και μου έσυρε τα εξ αμάξης που θέλησα, λέει, να λογοκρίνω ένα ομοφυλοφιλικό ποίημα. Του απάντησα τότε λέγοντας πως η Σαπφώ δεν είναι μεγάλη ποιήτρια γιατί πιθανόν ήταν ομοφυλόφιλη, πράγμα που αποδεικνύεται από το γεγονός πως ώς το τέλος του 19ου αιώνα, πριν δηλαδή διορθωθεί το χωρίο που μετέφρασα από Γερμανό φιλόλογο, πριν δηλαδή υπάρξει υπόνοια στο σώμα της ποίησής της για ερωτική προτίμηση σε πρόσωπο του δικού της φύλου είχε παγιωθεί στην παγκόσμια συνείδηση σαν μια μεγάλη ερωτική (χωρίς πρόσημο) ποιήτρια.

Πράγμα που σημαίνει πως προσεγγίζοντας ένα έργο τέχνης που αναλύει τον έρωτα, εκείνο που προέχει είναι η ποιότητα, η ειλικρίνεια, το μέτρο του πάθους, η αφοσίωση των ερωμένων, η διάκριση και η αποφυγή σκανδαλισμού με διάθεση ηθελημένης πρόκλησης και όχι το φύλο των εραστών.

Διάβασα κάποτε στους μαθητές μου της Γ΄ Λυκείου το πρώτο απόσπασμα της Σαπφώς (το ποίημα περιλαμβανόταν σε ανθολογία- σχολικό εγχειρίδιο) και με τις δύο εκδοχές, με αρσενικό και θηλυκό το ερώμενο πρόσωπο, και τους ζήτησα να πάρουν θέση πάνω στο ερώτημα: αν η ερωτική επιθυμία και το ερωτικό πάθος αυτά καθεαυτά διαφοροποιούνται ανάλογα με το φύλο των εραστών. Έγινε, νομίζω, ανοιχτή, ελεύθερη, όχι χωρίς αντιδράσεις και προκαταλή- ψεις, συζήτηση (ευτυχώς που δεν το πήρε τότε χαμπάρι κανένας επιθεωρητής ή καμιά διαβόητη επιτροπή λογοκρισίας του υπουργείου Παιδείας!).

Χρειαζόμουν αυτή τη συζήτηση με τους ώριμους μαθητές μου ως προετοιμασία εδάφους για να διδάξω Καβάφη. Πολλά παιδιά, από μικροαστικά (και όχι μόνο) σπίτια, έρχονται προκατειλημμένα στην προσέγγιση του καβαφικού έργου. Ηλίθια ανεκδοτολογία καφενείου, υποκρισίας και ηθικολογίας περιβάλλει συχνά το έργο του Καβάφη αλλά και του Σωκράτη!! Δάσκαλος αμήχανος συχνά αιφνιδιάζεται από τα πονηρά μειδιάματα μαθητών όταν αναφέρει τα ονόματα του Σωκράτη και του Αλκιβιάδη. Τα παιδιά μας έρχονται στο σχολείο με περιουσία τα γνωστά

Ο Παπαϊωάννου άπλωσε στο «Παλλάς» μια ένσαρκη σύγχρονη Ζωφόρο, μια κινούμενη Πινακοθήκη

βωμολοχικά στιχουργήματα πριν γνωρίσουν το «Συμπόσιο» του Πλάτωνα και την Ιστορία της Φιλοσοφίας. Εδώ το σεμνότυφο κράτος μας λογόκρινε για χρόνια την «Ιθάκη» του Καβάφη. Την περιελάμβανε στα Αναγνώσματα αλλά αφαιρούσε τον στίχο «πολλά ηδονικά μυρωδικά»! Επίσης, ενώ δίδασκε τον πλατωνικό «Πρωταγόρα» άρχιζε από το δεύτερο κεφάλαιο, ώστε να μη σκανδαλιστούν τα παιδιά από την εωθινή συνάντηση του Σωκράτη με τον ξενυχτισμένο στις ηδονές Αλκιβιάδη σ΄ ένα τρίστρατο του Άστεως. Επανέρχομαι. Είχα ανάγκη να ξεκαθαρίσω με τους μαθητές μου το πεδίο. Ο Καβάφης είναι μεγάλος (σήμερα πλέον παγκόσμιας εμβέλειας) ποιητής επειδή πιθανόν ήταν ομοφυλόφιλος; Δυστυχώς, βέβαια, δεν έλειψαν και οι μεταμοντέρνοι θεωρητικοί οι οποίοι διδάσκουν τον Καβάφη ως ομοφυλόφιλο ποιητή, όπως άλλοι δογματίζουν γύρω από τη λεσβιακή ποίηση. Ανοησίες. Ούτε ο Καβάφης είναι μεγάλος ποιητής γιατί πιθανόν ήταν ομοφυλόφιλος ούτε ο Καββαδίας, ο Παλαμάς, ο Βάρναλης, ο Σικελιανός γιατί ήταν ετεροφυλόφιλοι ούτε ο Σολωμός επειδή πιθανόν ήταν ανέραστος εν σαρκί!

Μου χρειαζόταν αυτός ο μεγάλος πρόλογος για να εκφράσω τον ανεκλάλητο ενθουσιασμό μου για το ιδιοφυές επίτευγμα του Δημήτρη Παπαϊωάννου με τον τίτλο «2». Δεν βιάστηκα να δω την παράσταση. Ήθελα να απολαύσω την αμηχανία πολλών και μη εξαιρετέων, να τους δω να εκτίθενται, να αιφνιδιάζονται, να ξορκίζουν το «κακό». Και πράγματι διασκέδασα, αλλά με απελπισία ανάμεικτη με ευθυμία, και με τις δύο πλευρές της κριτικής αντιμετώπισης. Και με κείνους που αντιμετώπισαν αυτήν την έξοχη κατασκευή γούστου ως γκέι θέαμα και με κείνους που το υπερασπίστηκαν ως γκέι θέαμα. Η συζήτηση μου θύμισε τις βλακώδεις θεωρίες περί του αν η Μόνα Λίζα του Ντα Βίντσι είναι άντρας ή γυναίκα και τι τάχα σημαίνει το χαμόγελό της. Σου έρχεται να φωνάξεις: Βρε, κουμπάρε, πρόκειται για Ζωγραφική, πρόκειται για Τέχνη, άνθρωπέ μου, και πριν απ΄ όλα υποχρεούσαι, εκτός αν είσαι ο αναίσθητος χωροφύλακας του Λαλό που πυροβόλησε έναν ηθοποιό που έπαιζε τον διαρρήκτη, να δεις ένα έργο ως κατασκευή, γιατί αυτό σημαίνει Τέχνη, σημαίνει συνταίριασμα, συναρμογή, σύνθεση συχνά αντίθετων, ακόμη και άσχετων μεταξύ τους υλικών σε μια άλλη ποιότητα. Ο Μαλαρμέ έγραφε πως η ποίηση δεν γίνεται με ιδέες, η ποίηση γίνεται με λέξεις.

Έτσι και το θέαμα που συνέθεσε ο Παπαϊωάννου δεν έχει άλλη ιδεολογία από την κίνηση, τον ρυθμό και την εικόνα. Δεν έχει νόημα το τι λέει αλλά πώς το λέει. Είναι κανένας τόσο ηλίθιος ώστε βλέποντας μια νεκρή φύση του Ματίς ή του Τέτση να εξετάσει αν τα πορτοκάλια του πρώτου είναι Μέρλιν και οι μπανάνες του δεύτερου Κρήτης ή Τσικίτα;

Αφήνω τις ανοησίες που γράφτηκαν για τις επιρροές τάχα που δέχτηκε ο Παπαϊωάννου. Συναγωνίστηκαν οι «ειδήμονες» σε πληθώρα ονομάτων από τη διεθνή καλλιτεχνική αγορά. Όταν ο Χατζιδάκις γράφει τις «Έξι λαϊκές ζωγραφιές» δανείζεται τα μοτίβα από τον Τσιτσάνη, τον Παπαϊωάννου, τον Βαμβακάρη, τον Καλδάρα κ.τ.λ. Η σουίτα του όμως είναι ένα αυτόνομο μουσικό αριστούργημα. Ο Ρίμσκι-Κόρσακοφ έχει γράψει συμφωνικό ποίημα με μοτίβο το «ένα καράβι από τη Χιο». Είναι αντιγραφέας;

Ο Σκαλκώτας έγραψε 36 χορούς συμφωνικούς (ένα διεθνούς ακτινοβολίας αριστούργημα) πάνω σε ονομασμένους δημοτικούς ελληνικούς χορούς. Πρέπει να ντρέπεται;

Ο Παπαϊωάννου παραπέμπει ιδιοφυώς στον Μπομπ Ουίλσον, την Πίνα Μπάους, τον ζωγράφο Μαγκρίτ, ακόμη και στον Γαΐτη, τον Κεσσανλή, τη Βωβή Κωμωδία, το Τσίρκο. Υπάρχει παρθενογένεση στην τέχνη; Όποιος ζωγραφίζει βάζα με λουλούδια αντιγράφει τον Θανάση Τσίγκο; Όταν ο Σπανουδάκης γράφει την έξοχη μελωδία για κλαρίνο στην ταινία του Βούλγαρη αντιγράφει τα μοιρολόγια του Χαλκιά;

Η τέχνη είναι κατασκευή και φόρμα, μορφή. Δεν είμαι οπαδός του φορμαλισμού. Εννοώ πως το ίδιο συχνά περιεχόμενο ή μια ιδέα δανεισμένη ή ακόμη και κλεμμένη περασμένα μέσα σε μια πρότυπη φόρμα, κοιταγμένα από άλλη γωνία λήψης, φωτισμένα με άλλης ισχύος προβολείς είναι νέα έργα.

Τι σχέση έχει η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή με την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη, του Χόφμανσταλ, του Ζιροντού; Αναφέρομαι σ΄ όσες δεν απιστούν στα καθέκαστα του πρωτογενούς Μύθου.