Ο χορός της ταραντούλας

Ο «Πατέρας» του Στρίντμπεργκ γιορτάζει φέτος τα 120 χρόνια από τη συγγραφή του
Για τον «Πατέρα» του Στρίντμπεργκ, επ΄ ευκαιρία παραστάσεων στην ελληνική σκηνή τα τελευταία τριάντα χρόνια κι ακόμη παλαιότερα που ευτύχησα να παρακολουθήσω (Μινωτή- Μεσσάλα- Κιμούλη), έχω διεξοδικά τοποθετηθεί. Επ΄ ευκαιρία πάλι τώρα που το αριστούργημα αυτό παίζεται στο θέατρο «Στοά» με σκηνοθέτη τον Θανάση Παπαγεωργίου και τον ίδιο στον επώνυμο ρόλο και τη Λήδα Πρωτοψάλτη στον ρόλο της Λάουρας, θα ήθελα να αναφερθώ στο ύφος μιας παράστασης που φιλοδοξεί να αποδώσει όσο το δυνατόν πιστότερα τον ΝΟΥΝ του συγγραφέα και την αισθητική του επιλογή.

Το έργο αυτό γιορτάζει φέτος τα 120 χρόνια από τη συγγραφή του (1887). Το 1888 ανεβαίνει για πρώτη φορά στο Βερολίνο στη Freie Β hye («Ελεύθερη Σκηνή») με σκηνοθέτη τον Ότο Μπραμ, τον καλλιτέχνη που κωδικοποίησε στο γερμανικό θέατρο την αισθητική του νατουραλισμού του Ζολά και τις αρχές του πρώτου σκηνοθέτη στην ιστορία του θεάτρου και πρώτου νατουραλιστή, δάσκαλο και ίνδαλμα του Στανισλάβσκι, τον Γεώργιο του Μαϊνίγκεν. Ο Ότο Μπραμ έριξε τότε το σύνθημα: «Να αποθεατροποιήσουμε το θέατρο», δηλαδή να αφαιρέσουμε κάθε θεατρικότητα, σύμβαση, ποιητικούς ενδείκτες και να ανεβάσουμε στη σκηνή τη ζωή γυμνή, χωρίς «επίθετα», στολίδια, φιλολογία, αισθητικούς κανόνες της συντεχνίας, χωρίς αναφορές στην ιστορία του και στην παράδοση των εργαλείων και των κωδίκων του. Μια «φέτα ζωής», για να παραπέμψουμε στο νατουραλιστικό σύνθημα του Ζολά. Δεν είναι λοιπόν παράξενο ούτε απροσδόκητο που ο Ότο Μπραμ γνώρισε στον «Πατέρα» ένα κείμενο που ερχόταν να επαληθεύσει τη σκηνική του δογματική. Προς επίρρωσιν όλων αυτών έρχεται το 1894 να ανεβάσει τον «Πατέρα» στο Παρίσι ο θεατρικός συγγενής του Ζολά, ο πολύς Αντουάν στο «Τheatre Libre» (επίσης «Ελεύθερη Σκηνή»). Άρα, χωρίς πολλά πολλά λόγια ο «Πατέρας» εγκαινιάζει την νατουραλιστική φάση της δραματουργίας του Στρίντμπεργκ, πράγμα που αποδεικνύεται πως το 1888, τη χρονιά της παράστασης στο Βερολίνο, γράφει το άλλο νατουραλιστικό του αριστούργημα, «Τη Δεσποινίδα Τζούλια», που τον υποχρεώνει (πιθανόν και μετά τις συζητήσεις του με τον Μπραμ και την αποδοχή των σκηνικών όρων του νατουραλισμού) να γράψει τον περίφημο πρόλογο στην «Τζούλια», που έως σήμερα θεωρείται ο θεμελιώδης αισθητικός κανόνας του θεατρικού νατουραλισμού. Για να ευλογήσουμε λίγο και την απροσδόκητη ενημέρωση των Ελλήνων θεατρανθρώπων πάνω στα ευρωπαϊκά αισθητικά ρεύματα, σημειώνω πως ο Έλληνας νατουραλιστής συγγραφέας των «Κούρδων» Γιάννης Καμπύσης μεταφράζει την «Τζούλια» και τον πρόλογο το 1899 στο περιοδικό του Κ. Χατζόπουλου «Τέχνη». Η Κυβέλη την παίζει λίγα χρόνια αργότερα. Για να δούμε λοιπόν τι ήταν (και τι είναι) αυτός ο περιβόητος νατουραλισμός. Εν πρώτοις πρέπει να τονίσουμε πως είναι γέννημα του τέλους του «θετικού αιώνα» του 19ου αιώνα, που γεννήθηκε ρομαντικός και πέθανε εξπρεσιονιστής. Η νατουραλιστική περίοδος ταυτίζεται με την αλαζονεία της απόλυτης εμπιστοσύνης στη θετική επιστήμη. Ταυτίζεται επίσης με τη γένεση πολλών νέων επιστημών, της κοινωνιολογίας, της ψυχολογίας, της συστηματικής ζωολογίας και φυτολογίας, της γενετικής, της ψυχιατρικής, της πολιτικής οικονομίας. Ταυτίζεται με την ανακάλυψη των νόμων της κληρονομικότητας, της εξέλιξης των ειδών, του περιοδικού συστήματος των στοιχείων στη χημεία, την επιστημολογία, τις μη ευκλείδειες γεωμετρίες, τη φωτογραφία, τον κινηματογράφο κ.λπ. Έχω γράψει κι άλλες φορές πως ο γιατρός Τσέχωφ χρησιμοποιεί τη μικροβιολογία και την επιδημιολογία (ο ίδιος σπουδαίος επιδημιολόγος- ερευνητής για την ελονοσία) για να καταγράψει τις συμπεριφορές των ηρώων του. Εξάλλου την ίδια εποχή ο Παβλόφ πειραματίζεται πάνω στα εξαρτημένα αντανακλαστικά (βραβείο Νόμπελ ιατρικής 1904), που είναι ο θεμέλιος λίθος για τη θεωρία της ψυχολογίας της συμπεριφοράς (μπιχαβιορισμός).

Ο νατουραλισμός είναι παιδί αυτού του αιώνα και αυτών των ανακαλύψεων. Επηρεάστηκε επίσης από τη δογματική εγκληματολογία του Λομπρόζο που έκλινε προς μια απαισιόδοξη άποψη για τη ζωή, ανατρέποντας τη σωκρατική θεωρία πως ο άνθρωπος γεννιέται καλός. Ο νατουραλισμός καλλιέργησε τη θεωρία του «ανθρώπινου κτήνους» (Ζολά) γι΄ αυτό και η διαβόητη Νανά δεν είναι προϊόν των κοινωνικών συνθηκών τόσο όσο των γονιδίων της. Ένα λοιπόν έργο που αφομοιώνει ιδιοφυώς όλα αυτά τα ρεύματα και αφηγείται μια ιστορία όπου αντιπαρατίθενται ο κοινωνικός αυταρχισμός (του πατέρααφέντη) με την κληρονομικότητα (τίνος είναι το παιδί- άρα και ποιος έχει δικαίωμα στην εξέλιξή του), δεν μπορεί κανείς σκηνικά να το διαστρεβλώσει, να το παραποιήσει και να του αλλάξει την ιδεολογική του σύσταση.

Πώς εκτός από νατουραλιστικά μπορεί να παιχτεί αυτό το κείμενο. Είναι τελείως γελοίο να ζητάμε άλλη μεταχείριση από τη φωτογραφική και φωνογραφική απεικόνιση πάνω στη σκηνή μιας γνωστής ως συμπεριφορά κοινωνικής και συμπεριφοριακής πραγματικότητας.

Ο Μινωτής, μαέστρος του εξπρεσιονισμού, που είναι το αισθητικό προχώρημα του νατουραλισμού, διογκώνοντας τους χαρακτήρες χωρίς να χάσει την οικειότητά τους, «διάβασε» πιστά το έργο. Ο Μεσσάλας του έδωσε μια πιο γκροτέσκα μορφή. Ο Κιμούλης, άλλος εξπρεσιονιστικός ηθοποιός, σχεδίασε με βαθιές χαράξεις τις αντιθέσεις κλιμακώνοντας τις αποχρώσεις από το άσπρο στο μαύρο.


Πείσμα, αλαζονεία, επιθετικότητα

Ο Θανάσης Παπαγεωργίου, ηθοποιός με έντονο τον κώδικα του λαϊκού εξπρεσιονισμού, διασκεύασε γλωσσικά το κείμενο με τους συνεργάτες του ώστε να ανταποκρίνεται στη σημερινή πραγματικότητα, όχι υποχρεωτικά την ελληνική, αλλά στην πραγματικότητα όπου και η ελληνική πλέον συμπεριφορά (μόδα, τόνος, χειρονομία, ρυθμοί) φαίνεται μέσα στην παγκοσμιοποιημένη συγκυρία. Ενδιαφέρον βρήκα το σκηνικό της Λεούση, όπου πέρα από μια αφαίρεση στα έπιπλα, άφησε να γίνονται οι τοίχοι του σπιτιού σχεδόν διαφανείς, ώστε να διακρίνονται τα εκτός δράσης πρόσωπα ως σκιές να καιροφυλακτούν, ακόμη και να πολιορκούν τα δρώντα στο προσκήνιο.

Ο Αλέκος Κούρος έδωσε με μέτρο τον Σβερντ και η Νάντια Περιστεροπούλου με χάρη και αμήχανη αθωότητα τη Βέρθα. Ο Νεντ του Καλαϊτζή είχε όλη την ενστικτώδη ωμότητα αλλά και την αφοπλιστική αφέλεια του αγροίκου στρατιώτη- ορντινάτζα. Ο Πολύκαρπος Πολυκάρπου (Πάστορας) είχε όλη την προτεσταντική καρτερία που στο βάθος είναι μια αδιαφορία για όσους δεν διαθέτουν τη θεία χάρη, άρα είναι προγραμμένοι. Ο Γιατρός του Γιώργου Ζιόβα διέθετε όλη την ψυχρότητα του εθισμένου στις ανθρώπινες αποκλίσεις από τη φυσική μεσότητα επιστήμονα, αλλά και την επαγγελματική «ευφυΐα» να προσεταιρίζεται τον εκάστοτε «δυνατό». Η Άννα Κοζαδίνου (Μάργκρετ) ο μόνος αληθινός άνθρωπος και αδογμάτιστος χριστιανός σ΄ αυτό το έργο με τους ανελέητους χαρακτήρες, είχε όλη τη θεία αφέλεια

ΙΝFΟ

«Ο πατέρας» του Στρίντμπεργκ στο θέατρο «Στοά» (Μπισκίνη 55, Ζωγράφου, τηλ. 210-7770.145)

της πιστής και τον ενστικτώδη σεβασμό απέναντι σε κάθε πάσχοντα. Η παραμάνα της είχε αγάπη, τρυφερότητα και απέραντη κατανόηση για τα ανθρώπινα. Ο Θανάσης Παπαγεωργίου, που ενορχήστρωσε με ακρίβεια και πιστότητα στο κείμενο το σύνολο ως Ίλαρχος (Πατέρας) είχε αυταρχικότητα, πείσμα, αλαζονεία, επιθετικότητα έως την κρίσιμη κορυφαία στιγμή, απ΄ όπου με εκπλήσσουσα τεχνική άρχισε να διολισθαίνει προς την τρέλα. Το πλέον ενδιαφέρον στην ερμηνεία του ήταν το ότι ενώ ως ηθοποιός έχει θριαμβεύσει σε νεοελληνικό τυπολόγιο ευρέος φάσματος, κατόρθωσε να διαπλάσει έναν χαρακτήρα αναγνωρίσιμο πέρα από την τυπική εικόνα του μέσου Έλληνα. Η Λήδα Πρωτοψάλτη άλλη μια φορά ξεπέρασε τον εαυτό της. Η Λάουρα που οργάνωσε (κυριολεκτικά) είναι ένα αξεπέραστο σε πειστικότητα μοντέλο προτεσταντικής υποκρισίας, αναλγησίας, άτεγκτης καθηκοντολογίας. Γυναίκα- αράχνη που χρησιμοποιεί κατά το δοκούν και όσο το χρειάζεται ως επιβήτορα το άρρεν και ύστερα, αφού το θανατώσει, το κατασπαράζει! Αφού πρώτα τελέσει έναν οργιαστικό γύρω από το θύμα χορό.

Η Πρωτοψάλτη κατά τη γνώμη μου έδωσε την καλύτερη Λάουρα τα τελευταία πενήντα χρόνια που μπορώ να ελέγχω τη μνήμη μου.

Πιστοί στη μέθοδο της ανάλυσης του νατουραλισμού, οι Παπαγεωργίου και Πρωτοψάλτη μετέφεραν στη σκηνή τους νόμους της φυσικής επιλογής μιμούμενοι τον τελετουργικό χορό της ταραντούλας.