[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Δεν είμαστε συνένοχοι

Με την έλευση και κυριαρχία της ιδιωτικής τηλεόρασης και τον επακόλουθο έντονο ή ανελέητο ανταγωνισμό στο πεδίο καταγράφουμε σχεδόν σε περιοδική βάση τις διάφορες κριτικές που ασκούνται κατά των υπευθύνων των ιδιωτικών καναλιών και των δελτίων ειδήσεων κατηγορώντας τους ότι παρουσιάζουν μια εικόνα συντέλειας του κόσμου, φρίκης, φόβου, πόνου, αίματος και παραβίασης του ιδιωτικού χώρου. Και δεν είναι επίσης τυχαίο ότι παρά τις κριτικές που εστιάζονται στην «αναλγησία» και τον εντυπωσιασμό, τα δελτία των τηλεοπτικών καναλιών δεν έχουν κατορθώσει να μειώσουν τη φόρτιση. Στις «απολογίες» τους οι υπεύθυνοι των δελτίων έχουν κατά καιρούς προσπαθήσει να δικαιολογηθούν, ισχυριζόμενοι ότι ο «κάθε σταθμός είναι θύμα της δικτατορίας του μέσου τηλεθεατή», δηλαδή της τηλεοπτικής οικονομίας και των ποσοστών τηλεθέασης, και ότι η τηλεοπτική ενημέρωση λίγο-πολύ είναι ένα παιχνίδι στο οποίο «όλοι είναι συνένοχοι, δημοσιογράφοι και τηλεθεατές».

Όσο κι αν είναι κατανοητές αυτές οι αιτιολογήσεις, εντούτοις αποσιωπούν δυο σημαντικές παραμέτρους στις οποίες δεν μπορούμε όλοι να θεωρηθούμε συνένοχοι για το θέαμα των «αποκλειστικών εικόνων» που μας προβάλλουν σε καθημερινή σχεδόν βάση τα δελτία ειδήσεων, ιδιαίτερα των ιδιωτικών σταθμών, παρά την κατά καιρούς μείωση των συγκινησιακών φορτίσεων. Η πρώτη παράμετρος αφορά την απαράβατη αρχή του σεβασμού του ιδιωτικού χώρου, η οποία έχει υποχωρήσει μπροστά στο θέαμα, την πρωτιά και την αποκλειστικότητα. Τα παραδείγματα είναι πολλά, αλλά αυτή η τάση των δελτίων φαίνεται ότι έχει δημιουργήσει ένα είδος σχολής, μεταφέροντας αυτά τα πρότυπα σε διάφορες εκπομπές κοινωνικού περιεχομένου και αντίστροφα.

Ηδεύτερη παράμετρος αφορά τον βαθμό που οι τηλεθεατές είναι συνένοχοι. Πάνω στο ζήτημα αυτό την καλύτερη απάντηση

Η ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΗ

ενημέρωση έχει την «άδεια» να επαναλαμβάνει την ίδια είδηση σε διάστημα ελαχίστων ωρών, πρωί, μεσημέρι, βράδυ, μεσάνυχτα, πολλές φορές χωρίς να υπάρχει αποχρών λόγος

την έχει δώσει πριν από δεκαπέντε χρόνια ο Αμερικανός τηλεοπτικός παραγωγός ειδήσεων Μπιλ Μόγιερ: «Αντί να συλλέγουμε πληροφορίες, αντί να αναλύουμε τα γεγονότα και τα θέματα, έχουμε αρχίσει να επηρεαζόμαστε από την επιθυμία πρώτα να ικανοποιούμε το κοινό, δηλαδή τις προτιμήσεις, τις επιθυμίες και φοβίες του, με αποτέλεσμα η οικονομία και η πολιτική ως είδηση να χάνει τη θέση της στην ημερήσια διάταξη του δελτίου μπροστά στις ιστορίες αίματος. Ναι, έχουμε παγιδευτεί! Γιατί από τη στιγμή που προσπαθήσαμε να σκανδαλίσουμε, να διεγείρουμε και να ερεθίσουμε τους φόβους και τις φαντασιώσεις του τηλεοπτικού κοινού και όχι να το διαφωτίσουμε και να το ενημερώσουμε πραγματικά, έχουμε παγιδευτεί ή, αν θέλετε, δημιουργήσει ένα κλίμα προσδοκιών που απαιτεί μια όλο και υψηλότερη ένταση στα δελτία».

Πράγματι, το φαινόμενο της δραματοποίησης των τηλεοπτικών ειδήσεων δεν είναι εγχώριο ούτε καν ευρωπαϊκό. Καταγράφεται κυρίως στις ΗΠΑ, για τον απλούστατο λόγο ότι το αμερικανικό τηλεοπτικό πεδίο ήταν εκείνο που από τη σύστασή του λειτούργησε σύμφωνα με τους νόμους της αγοράς και του έντονου ανταγωνισμού. Σε περιόδους μάλιστα όπως στη δεκαετία του 1980, όπου παρατηρείται χαλάρωση του θεσμικού πλαισίου, οι ειδήσεις αποκτούν τη δραματοποιημένη τους διάσταση. Στόχος αυτής της τακτικής ήταν η αποφυγή «βαρετών» ειδήσεων και η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη προσέλκυση της προσοχής των τηλεθεατών με ελκυστικές ή προκλητικές «μαγικές στιγμές». Έτσι, θέματα με βιασμούς, ληστείες, δολοφονίες κτλ., δηλαδή, ειδήσεις του αστυνομικού δελτίου, αντικατέστησαν ή εξοστράκισαν από τη διάταξη των τηλεοπτικών δελτίων ειδήσεων θέματα που αναφέρονταν στην οικονομική ή υγειονομική πολιτική. Οι δημοσιογράφοι και παραγωγοί που ειδικεύονταν σε ελεύθερα θέματα και παρήγαν ελκυστικές τηλε-ιστορίες αντικατέστησαν τους εξειδικευμένους δημοσιογράφους. Παράλληλα, τα ειδησεογραφικά ρεπορτάζ μειώθηκαν. Πρωταρχικό στην αξιολόγηση των ειδήσεων δεν ήταν τώρα η σημασία τους, αλλά ο πιθανός βαθμός ενδιαφέροντος της μάζας του κοινού. Όπως έχει σχολιάσει η Βρετανίδα δημοσιογράφος Άλισον Πίρσον, η τηλεόραση στη σύγχρονη εμπορική της μορφή «θυσιάζει όλο και περισσότερο το περιεχόμενο του προϊόντος χάρη στη συσκευασία του».

Έτσι δεν είναι τυχαίο ότι στη σύγχρονη δημοσιογραφία επικρατεί ένας αδήριτος ταυτοχρονισμός. Όπως έχει αναφέρει ο δημοσιογράφος Τζορτζ Στάινερ, «όλα έχουν λίγο-πολύ την ίδια σημασία… η δημοσιογραφική οπτική μεγαλοποιεί κάθε γεγονός, κάθε κατάσταση ατομική ή συλλογική, για να του αποδώσει τη μέγιστη δυνατή δύναμη διείσδυσης, αλλά και η μεγαλοποίηση να είναι ομοιόμορφη. Η σημαντικότητα του πολιτικού γεγονότος και το τσίρκο, τα άλματα της επιστήμης και τα άλματα του αθλητή, οι φυσικές καταστροφές και η δυσπεψία έχουν την ίδια αντιμετώπιση».

Όμως σε αυτόν τον νέο τηλεοπτικό κόσμο, οι ειδήσεις στην πράξη είναι φορμαλιστικές και επαναληπτικές. Σε αντίθεση με τα άλλα μέσα ενημέρωσης, η τηλεοπτική ενημέρωση έχει την «άδεια» να επαναλαμβάνει την ίδια είδηση σε διάστημα ελάχιστων ωρών, πρωί, μεσημέρι, βράδυ, μεσάνυχτα, πολλές φορές χωρίς να υπάρχει αποχρών λόγος. Στην τηλεόραση η ενημέρωση καθίσταται κυρίως θέαμα, ενδεχομένως με πολλά στοιχεία της αθλητικής δημοσιογραφίας. Έτσι, δεν είναι τυχαίο ότι η δημόσια ζωή είναι μια σύγκρουση, αφού όπου αυτή δεν υπάρχει δεν υπάρχει είδηση.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών