Ο Δον Ζουάν ως μάνα

Ο Αντρέ Ρουσέν υπήρξε για πολλά χρόνια ο τροφοδότης και ο θριαμβευτής των μεγάλων παρισινών βουλεβάρτων του θεάτρου
O Ρουσέν ήταν μάστορας έξοχος του είδους που ονομάστηκε «καλοφτιαγμένο έργο», δηλαδή δομημένο με μαθηματική ακρίβεια, με σαφήνεια κινήτρων των χαρακτήρων και κλιμακωτή ανάπτυξη, με ελεγχόμενες συγκρούσεις και απροσδόκητα γεγονότα που όμως εξηγούνται χωρίς να αφήνουν σκιές. Σε μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες του, το έργο «La Μamma», κατόρθωσε να συγκεράσει και να ισορροπήσει πολλά, μεταξύ τους αντιφατικά, πράγματα.

Το θεατρικό κείμενο είναι ελεύθερη, σχεδόν ασύδοτη, διασκευή ιταλικά, σικελικού στην υπόθεση, μυθιστορήματος του Βιταλιάνο Μπρανκάτι με τον τίτλο «Μπελαντόνιο» (έγινε έξοχο φιλμ με τον ανεπανάληπτο Μαστρογιάνι). Πρώτο λοιπόν το κρατούμενο: ένας Γάλλος, νότιος, Μαρσεγιέζος, άρα συγγενικού ιδιοσυγκρασιακού ταμπεραμέντου με τον Μπρανκάτι, καταφεύγει σ΄ ένα μεσογειακού ήθους και ύφους μυθιστόρημα για να αντλήσει το πυρηνικό θέμα του σκηνικού του παιχνιδιού. Λέω το πυρηνικό γιατί ο Ρουσέν δανείζεται μόνο το ερεθιστικό και σκαμπρόζικο μοτίβο του διαβόητου λαϊκού Δον Ζουάν, που στην πραγματικότητα είναι «καπόνι», τζούφιος.

Για να πούμε όμως και τη γυμνή αλήθεια πρέπει να εξηγήσουμε πώς γράφουν θέατρο και οι Γάλλοι και οι Ιταλοί και οι Έλληνες συγγραφείς του βουλεβάρτου. Γράφουν πάντα κατά παραγγελία ή γράφουν έχοντας υπόψη τους τη διαθεσιμότητα των θιάσων της εποχής ή έναν συγκεκριμένο ηθοποιό στον οποίο προσφέρουν μια ευκαιρία να δημιουργήσει έναν ρόλο και ως εκ τούτου να ερεθιστεί να τον παίξει. Ο Ξενόπουλος, ο Χορν, ο Μπόγρης, ο Μελάς, αργότερα ο Ψαθάς, ο Σακελλάριος, ο Τζαβέλλας έγραφαν αντίστοιχα για την Κυβέλη, την Κοτοπούλη, τον Νέζερ, τον Λογοθετίδη, τον Ηλιόπουλο, τον Γκιωνάκη. Ο Ντε Φιλίπο έγραφε έργα για την…. Οικογένεια Ντε Φιλίπο. Ο Ρουσέν έγραφε έργα για τον Ρεμί και την Ελβίρα Ποπέσκο. Όταν διασκευάζει το μυθιστόρημα του Μπρανκάτι γράφει ευθαρσώς ότι μετέτρεψε τον πατέρα σε μάνα γιατί ο Ρεμί είχε πλέον πεθάνει και είχε την ευχέρεια να γράψει έναν ρόλο- τεφαρίκι για την Ποπέσκο. Η Ποπέσκο πάλι ήταν ένα σπάνιο φρούτο της γαλλικής σκηνής. Βέρα Ρουμάνα, είχε εμφανιστεί εκτάκτως στο Παρίσι παίζοντας σ΄ ένα μπουλβάρ έναν ρόλο Ρουμάνας αριστοκράτισσας! Ήταν τέτοια η επιτυχία του ώστε έμεινε στο Παρίσι, έγινε θιασαρχίνα και, πράγμα πρωτοφανές για τη σοβινιστική Γαλλία, θριάμβευε σε ακραιφνώς γαλλικό ρεπερτόριο, μιλώντας με ξενικό αξάν!

Στην Ελλάδα η «Μάμα» παίχτηκε από την Κυρία Κατερίνα που είχε πριν λίγο παίξει και την άλλη μεσογειακή καπάτσα μάνα, τη Φιλουμένα, του Ντε Φιλίπο, με τον ελληνικό μάλιστα τίτλο «Η Κλώσα».

Ο χαρακτήρας- τύπος της μάνας κλώσας, δραματικός ή κωμικός, έχει ενδιαφέρουσα παράδοση στην ιστορία του θεάτρου. Χωρίς άλλα σχόλια αναφέρω πέρα από τη «Φιλουμένα», τη «Λύκαινα» του Βάργκα, την «Μπερνάντα Άλμπα» του Λόρκα, τη «Δράκαινα» του Μπόγρη, την έξοχη «Φλανδρώ» του Χορν και τη μεσογειακή Σισιλιάνα Σεραφίνα του «Τριαντάφυλλου στο στήθος» του Τεν. Ουΐλιαμς. Μια ακόμη δραματολογική παρένθεση. Το μοτίβο του διαβόητου λαϊκού Δον Ζουάν που η φήμη τον φέρνει να ξελογιάζει ολόκληρο νησί, ενώ είναι άκαπνος και άσφαιρος, είναι το θέμα ενός αριστουργηματικού σατιρικού έργου του Παντελή Χορν «Σέντζας» [από το ιταλικό senza= ο άνευ (!)] που έπαιξε το 1925 ο Βεάκης και κατέβηκε από τη Λογοκρισία και ξανανέβηκε πριν από λίγα χρόνια με επιτυχία στο Εθνικό από τον Κώστα Τσιάνο. Τριάντα δύο χρόνια μετά (1957) ο Ρουσέν γράφει τη «Μamma» του. Το έργο έχει την ανάλαφρη γραφή του γαλλικού βουλεβάρτου, την ευφορία και την τόλμη του σικελικού ταμπεραμέντου, και, απαραίτητο στοιχείο ισορροπίας, ένα αδιόρατο αλλά έμμονο, τραγικό υπόβαθρο, δεδομένου ότι στις κοινωνίες του μεσογειακού πατριαρχικού δεσπόζοντος τόνου η γονιμότητα ξεπερνάει τη φτηνή σεξουαλικότητα και είναι εγγύηση αρχοντικής, εξουσιαστικής πυγμής.

Στο θέατρο «Πρόβα» με σκηνοθέτη τον Σωτήρη Τσόγκα η ανανεωμένη μετάφραση του αείμνηστου Μάριου Πλωρίτη, που δραματουργικά προσάρμοσε ο σκηνοθέτης και η Δήμητρα Παπαδήμα, έδωσε την ευκαιρία σε μια ευέλικτη ομάδα ηθοποιών να γλεντήσουν με την ευφορία του θέματος.

Εν πρώτοις πρέπει να επαινέσω τον Μιχάλη Σδούγκο που έχτισε ένα θαυμάσιο σικελικό νοικοκυριό (καθιστικό και κουζίνα) τόσο κοντά στα μεσοπολεμικά ελληνικά κυρίως νησιώτικα σκεπαστά χαγιάτια. Ύστερα τον φωτιστή Γιώργο Φωτόπουλο και τις θαυμάσιες μουσικές επιλογές της πλέον αρμόδιας Ιρένε Μαραντέι.

ΙΝFΟ

«La Μamma» στο θέατρο «Πρόβα» (Ηπείρου 39, τηλ.
210-8818.177)

Η Μαίρη Ραζή είναι γεννημένη να παίξει όλες τις μεσογειακές μάνες που ανέφερα και μακάρι να το κάνει. Πληθωρική, γλωσσού, παμπόνηρη, αγχωτική, ευρηματική, συναισθηματική και συνάμα τετράγωνο μυαλό παίζει μια Μamma μεσογειακή αντρογυναίκα, καπετάνισσα και παπαδιά. Σχεδιάζει και εκτελεί, προβλέπει και προκαλεί, προβοκάρει και ανατρέπει. Χάρμα.

Δίπλα της η εμπειρία του Τσόγκα, του Κατέρη δημιουργούν ένα εύφορο κλίμα για να λάμψει ο έξοχος Τάκης Βαμβακίδης, ηθοποιός με γκελ, μέτρο και βιτριολικό χιούμορ. Ο Διογένης Τριανταφυλλίδης στον κεντρικό επικίνδυνο ρόλο, στην πρώτη του σκηνική εμφάνιση έδειξε πως έχει θαυμάσια προσόντα, τεχνικής και ελέγχου των μέσων του. Η Κοραλία Τσόγκα «γράφει» στον μικρό αλλά ουσιαστικό ρόλο της και ο Γιώργος Δεπάστας άλλη μια φορά απέδειξε πως είναι ηθοποιός στέρεος, λιτός, περιεκτικός και ακριβής.
Επιτυχημένη «επιστροφή»

Ο Τζόζεφ Κόνραντ (1857-1924) είναι ένας από τους καταραμένους συγγραφείς της ευρωπαϊκής παράδοσης. Πολωνικής καταγωγής, μανιώδης κυνηγός περιπετειών, ναυτικός, άνθρωπος των παθών, έγραψε έργα με ευρύ θεματολογικό περιεχόμενο από το γνωστό και δημοφιλές «Λόρδος Τζιμ» έως τη δραματική νουβέλα «Επιστροφή» που διασκεύασε ως θεατρική παρτιτούρα η Ιωάννα Κλεφτόγιαννη και σκηνοθέτησε στο «Θέατρο Τέχνης» (Υπόγειο) η Αθανασία Καραγιαννοπούλου.

Αναφέρθηκα στη θεατρική παρτιτούρα γιατί το πεζογράφημα που έδωσε το έναυσμα είναι ήκιστα θεατρικό, ανήκει στους λεγόμενους εσωτερικούς μονολόγους. Η διασκευή κράτησε τον αφηγηματικό ιστό και σπάνια κατέφυγε στον διάλογο. Έτσι τα τρία πρόσωπα, το ζεύγος σε κρίση γάμου και η υπηρέτρια, παρέμειναν αφηγητές και η σκηνοθεσία διάβασε το έργο ως μουσική, ένα βιολί και ένα βιολοντσέλο με συχνά παρέμβλητο ένα ειρωνικό κόντρα μπάσο στις ψηλές νότες της υπηρέτριας.

Για να γίνει ανεκτό ένα αναλυτικό ψυχολογικό κείμενο, χρειάζεται βιρτουόζους, ώστε να αποφευχθεί η εκ των πραγμάτων ελλοχεύουσα πλήξη. Η Καραγιαννοπούλου εν μέρει το πέτυχε, παρόλο που το κείμενο αντιστεκόταν διεκδικώντας αναγνώστες και όχι θεατές. Και πέτυχε διότι είναι σκηνοθέτις που εμπιστεύεται, αφού σωστά τους επιλέξει, τους ηθοποιούς της. Ο Γιάννης Φέρτης είναι από τις πλέον καλλιεργημένες φωνές του θεάτρου μας που έχει ευδοκιμήσει στην τεχνική της αφήγησης. Ξέρει να παίζει με δεξιοτεχνία χρησιμοποιώντας τη φωνή ως έγχορδο όργανο. Γνωρίζει τα τέμπι, τους ρυθμούς, τη σουρντίνα, τις τρίλιες, το τρέμουλο και το βι μπράτο. Και είναι έξοχος.

Η Πέγκυ Σταθακοπούλου κάνει μια δεύτερη πολύ αξιόλογη καριέρα. Ώριμη και μετρημένη φωνή, με μια υπέροχη υγρασία, χωρίς ίχνος μελοδραματισμού, αλλά και μια κρυμμένη τρυφερότητα στην άτεγκτη αποφασιστικότητα της φυγής, στάθηκε έξοχος μουσικός ανταποκριτής.

Η νεαρά Λουκία Μιχαλοπούλου είναι μια παρουσία που επιβάλλεται κι όταν σιωπά· αυτό σημαίνει ταλέντο με εσωτερική τεχνική και έλεγχο πλήρη των μέσων.

Στο λιτό σκηνικό του Μεντζικώφ λάμπουν από έμπνευση τα κοστούμια του που καθιστούν μόδα το διαχρονικό φιγουρίνι.

ΙΝFΟ

«Η επιστροφή» στο «Θέατρο Τέχνης- Υπόγειο» (Πεσμαζόγλου 5, τηλ. 2103228.706)