Τι πρέπει να ξέρετε για τη χοληστερίνη

Τα καρδιαγγειακά νοσήματα (κυρίως τα εμφράγματα και τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια) αποτελούν την πιο συχνή αιτία νοσηρότητας και θνητότητας και στις περισσότερες περιπτώσεις οφείλονται στην αθηροσκλήρυνση των αγγείων, μία διαδικασία εκφύλισης των αγγείων που οδηγεί σε στένωση του αυλού τους.

Η αθηροσκληρυντική διαδικασία συσχετίζεται με τους παράγοντες κινδύνου, οι πιο σημαντικοί από τους οποίους είναι το κάπνισμα, η υψηλή πίεση, ο διαβήτης και τα αυξημένα λιπίδια – κυρίως η αυξημένη χοληστερόλη.

Η χοληστερίνη ή χοληστερόλη είναι μία ουσία που σε μικρές ποσότητες είναι απαραίτητη για τη λειτουργία των κυττάρων. Όταν όμως τα επίπεδά της αυξηθούν σημαντικά γίνεται επιβλαβής για τον οργανισμό, αφού κολλάει στα τοιχώματα των αγγείων και έτσι πυροδοτεί τη διαδικασία της αθηροσκλήρυνσης.

Η χοληστερόλη προσλαμβάνεται με τις τροφές ή συντίθεται στο ήπαρ. Η κατανάλωση λιπαρών τροφών με αυξημένη περιεκτικότητα σε χοληστερόλη (προϊόντα κρέατος, πλήρη γαλακτοκομικά προϊόντα, αυγά) έχει ως αποτέλεσμα την αυξημένη απορρόφηση της χοληστερόλης των τροφών και την αύξηση της χοληστερόλης στο αίμα. Πρέπει να επισημανθεί ότι σύμφωνα με τα αποτελέσματα της μελέτης ΑΤΤΙΚΗ, που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα σε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα του πληθυσμού της Αττικής, το 46% των ανδρών και το 40% των γυναικών εμφανίζει αυξημένα επίπεδα χοληστερόλης, δηλαδή επίπεδα πάνω από 200 mg/dl.

Η «κακή»…

Η χοληστερόλη στο αίμα δεν είναι ελεύθερη, αλλά κυκλοφορεί ενσωματωμένη σε σφαιρικά σωματίδια (οχήματα) που ονομάζονται λιποπρωτεΐνες. Υπάρχουν δύο κύριες κατηγορίες τέτοιων σωματιδίων: Οι κακές (LDL) λιποπρωτεΐνες και οι καλές (HDL) λιποπρωτεΐνες. Έτσι, η χοληστερόλη που υπάρχει στις κακές (LDL) λιποπρωτεΐνες, δηλαδή η LDL χοληστερόλη είναι η κακή χοληστερόλη, ενώ η χοληστερόλη που υπάρχει στις καλές (HDL) λιποπρωτεΐνες είναι η καλή (HDL) χοληστερόλη.

Τα LDL σωματίδια έχουν την ικανότητα να εναποθέτουν χοληστερόλη στα τοιχώματα των αγγείων και έτσι επιταχύνουν τη διαδικασία της αθηροσκλήρωσης των αγγείων που οδηγεί σε σημαντική στένωση του αυλού των αγγείων, που πρέπει να τα φανταζόμαστε ως σωλήνες οι οποίοι χρησιμεύουν για τη μεταφορά του αίματος στα διάφορα όργανα.

Ανάλογα με τα όργανα των οποίων τα αγγεία στενεύουν έχουμε και τις αντίστοιχες κλινικές εκδηλώσεις. Αν για παράδειγμα υπάρχει αθηροσκλήρωση στα στεφανιαία αγγεία που αιματώνουν την καρδιά, είναι δυνατόν να παρατηρηθούν καρδιακά επεισόδια (π.χ. οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου ή αιφνίδιος θάνατος).

Σε περιπτώσεις σημαντικής στένωσης του αυλού των καρωτίδων αρτηριών, δηλαδή των αγγείων που αιματώνουν τον εγκέφαλο, παρατηρούνται τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια, ενώ, όταν υπάρχει στένωση του αυλού των αγγείων των κάτω άκρων παρατηρείται διαλείπουσα χωλότητα, δηλαδή πόνος στο γρήγορο βάδισμα που αναγκάζει το άτομο να σταματήσει.

…και η «καλή»

Τα HDL σωματίδια κάνουν την αντίθετη δουλειά: έχουν δηλαδή την ικανότητα να παίρνουν τη χοληστερόλη από τα τοιχώματα των αγγείων και να τη μεταφέρουν στο ήπαρ, έτσι ώστε να απομακρυνθεί από τον οργανισμό. Οι HDL δουλεύουν ακριβώς όπως οι υπηρεσίες καθαριότητας, αποτελούν δηλαδή το μηχανισμό άμυνας του οργανισμού για τον περιορισμό αυτής της διαδικασίας φθοράς των αγγείων.

Πολλές μελέτες έδειξαν ότι όσο αυξημένη είναι η «κακή» και όσο μειωμένη είναι η «καλή» χοληστερόλη, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος για την εμφάνιση καρδιακών και εγκεφαλικών επεισοδίων. Επίπεδα HDL χοληστερόλης μικρότερα από 40 mg/dl για τους άνδρες και μικρότερα από 50 mg/dl για τις γυναίκες θεωρούνται μειωμένα.

Πόση πρέπει να είναι η «κακή»

Η αύξηση της «κακής» (LDL) χοληστερόλης είναι ο πιο σημαντικός παράγοντας κινδύνου για την εμφάνιση καρδιακών επεισοδίων. Για αυτό το λόγο επιβάλλεται η επιθετική μείωση της, κυρίως σε άτομα που έχουν αυξημένο κίνδυνο να εκδηλώσουν καρδιακή νόσο.

Συγκεκριμένα, η «κακή» (LDL) χοληστερόλη πρέπει να μειωθεί κάτω από 100 mg/dl σε ασθενείς που έχουν ήδη εμφανίσει ένα καρδιαγγειακό επεισόδιο (π.χ. ένα έμφραγμα ή ένα αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο), καθώς και σε άτομα με διαβήτη, οι οποίοι επίσης είναι άτομα πολύ υψηλού κινδύνου.

Επιπρόσθετα, η «κακή» χοληστερόλη πρέπει να μειωθεί κάτω από 130 mg/dl σε άτομα που δεν έχουν γνωστή καρδιοπάθεια, έχουν όμως πολλούς άλλους παράγοντες κινδύνου – π.χ. έχουν υψηλή πίεση, καπνίζουν, έχουν οικογενειακό ιστορικό καρδιοπάθειας, έχουν χαμηλή καλή (HDL) χοληστερόλη, κ.λ.π.

Η δίαιτα – δηλαδή η μείωση των ζωικών λιπών και συγκεκριμένα ο περιορισμός των γαλακτοκομικών προϊόντων και των προϊόντων κρέατος – βοηθά σημαντικά στη μείωση της χοληστερόλης. Ειδικά στη μείωση της «κακής» χοληστερόλης συμβάλει επίσης η μείωση του σωματικού βάρους, η σωματική άσκηση, η κατανάλωση τροφών που είναι πλούσιες σε φυτικές ίνες (χόρτα, φρούτα, όσπρια, λαχανικά), καθώς και η κατανάλωση τροφών που είναι εμπλουτισμένες με φυτικές στερόλες (γάλα, γιαούρτι, μαργαρίνη).

Τα φάρμακα πρώτης επιλογής για τη μείωση της κακής χοληστερόλης είναι οι στατίνες, οι οποίες κατά κανόνα χορηγούνται το βράδυ πριν την κατάκλιση.

Όσο πιο ψηλά, τόσο πιο καλά

Όσον αφορά την καλή (HDL) χοληστερόλη, πρέπει να καταβληθεί κάθε προσπάθεια για την αύξηση της πάνω από 40 mg/dl για τους άνδρες και πάνω από 50 mg/dl για τις γυναίκες. Ωστόσο, δεν υπάρχουν αποτελεσματικά φάρμακα για την αύξηση της καλής (HDL) χοληστερόλης.

Αντίθετα, φαίνεται ότι η υγιεινοδιαιτητική παρέμβαση – η μείωση του σωματικού βάρους σε υπέρβαρα ή παχύσαρκα άτομα, η σωματική άσκηση (π.χ. γρήγορο βάδισμα τριάντα λεπτά την ημέρα τις περισσότερες ημέρες της εβδομάδας), η διακοπή του καπνίσματος και η κατανάλωση τροφών πλούσιων σε πολυακόρεστα λιπαρά οξέα (ψάρια, ξηροί καρποί, ελαιόλαδο) – μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην αύξηση της καλής χοληστερόλης.

Πρέπει επίσης να υπογραμμισθεί ότι και η κατανάλωση σε περιορισμένες ποσότητες αλκοόλ (2 ποτά την ημέρα) επίσης αυξάνει την καλή χοληστερόλη. Χρειάζεται όμως προσοχή στην κατάχρηση αλκοολούχων ποτών, που έχει καταστροφικές συνέπειες στην υγεία μας.

Τα τριγλυκερίδια είναι μια άλλη μορφή λιπιδίων του αίματος. Προέρχονται από τη διατροφή, δηλαδή από την κατανάλωση λιπαρών φαγητών. Επίπεδα τριγλυκεριδίων μικρότερα από 150mg/dl θεωρούνται φυσιολογικά, αλλά όταν αυξάνονται φαίνεται ότι αυξάνεται και ο κίνδυνος για την εμφάνιση καρδιαγγειακών επεισοδίων.

Ωστόσο τα τριγλυκερίδια δεν είναι τόσο σημαντικός παράγοντας κινδύνου σε σύγκριση με την κακή (LDL) χοληστερόλη. Πρέπει να αναφερθεί, όμως, ότι άτομα με πάρα πολύ υψηλά επίπεδα τριγλυκεριδίων (πάνω από 1.000 mg/dl) έχουν αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν οξεία παγκρεατίτιδα που είναι μια πολύ επικίνδυνη νόσος.

Όταν τα τριγλυκερίδια είναι πολύ αυξημένα μπορεί να ελαττωθούν με τη χορήγηση ειδικών φαρμάκων.

Επειδή τα αυξημένα λιπίδια αποτελούν ιδιαίτερα σημαντικό παράγοντα κινδύνου, είναι απαραίτητος ο προσδιορισμός τους σε όλα τα ενήλικα άτομα (άνω των 20 ετών), αλλά ακόμα και σε παιδιά που προέρχονται από οικογένειες υψηλού κινδύνου.

Για τον αξιόπιστο προσδιορισμό των λιπιδίων απαιτείται νηστεία τουλάχιστον 12 ωρών. Πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι σε περιπτώσεις οξέων νοσημάτων, τα επίπεδα των λιπιδίων μεταβάλλονται απρόβλεπτα και για αυτό το λόγο σε ασθενείς με τέτοια νοσήματα ο προσδιορισμός των λιπιδίων πρέπει να αναβληθεί για τουλάχιστον 3 μήνες.

Σε άτομα που επανειλημμένα εμφανίζουν επίπεδα χοληστερόλης μεγαλύτερα από 200mg/dl πρέπει να επικεντρώσουμε την προσοχή μας στην «κακή» χοληστερόλη (LDL) που αποτελεί σε κάθε περίπτωση το στόχο της υπολιπιδαιμικής αγωγής. Παράλληλα πρέπει να επιχειρηθεί συνολική βελτίωση των λιπιδίων με αύξηση της «καλής» (HDL) χοληστερόλης και μείωση των τριγλυκεριδίων.

Τέλος, πρέπει να υπογραμμισθεί ότι για την αποτελεσματική πρόληψη της καρδιαγγειακής νόσου απαιτείται η ταυτόχρονη επιθετική αντιμετώπιση όλων των παραγόντων κινδύνου και συγκεκριμένα ή άμεση διακοπή του καπνίσματος (και το παθητικό κάπνισμα επίσης αυξάνει τον κίνδυνο για καρδιακά επεισόδια), η μείωση της πίεσης (κάτω από 140/90 mmHg) με τον περιορισμό της πρόσληψης αλατιού και τη χορήγηση φαρμάκων και βέβαια σε διαβητικούς ασθενείς η καλή ρύθμιση του διαβήτη με δίαιτα και φάρμακα.

Τι σημαίνουν οι εξετάσεις σας

Στη συνέχεια παρατίθενται οι επιθυμητές τιμές των λιπιδίων του αίματος, καθώς και το τι σημαίνουν οι αποκλίσεις από αυτές.

Κάτω από 200 = Επιθυμητή

200-239 = Οριακά υψηλή

Ίση ή πάνω από 240 = Υψηλή

Κάτω από 100 = Επιθυμητή

100-129 = Λίγο πάνω από το επιθυμητό

130-159 = Οριακά υψηλή

160-189 = Υψηλή

Πάνω ή ίση με 190 = Πολύ υψηλή

Κάτω από 40 = Χαμηλή

Ίση ή πάνω από 60 = Υψηλή 

*  Για παιδιά, εφήβους και νέους (2 έως 19 ετών)

Ολική χοληστερόλη (σε mg/dl)

Κάτω από 170 = Επιθυμητή

170-199 = Οριακή

200 ή μεγαλύτερη = Υψηλή

Κάτω από 110 = Επιθυμητή

110–129 = Οριακή

130 ή μεγαλύτερη = Υψηλή 

Ο Μωυσής Ελισάφ είναι καθηγητής Παθολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων