Ξαναγράφουν την Ιστορία!

«Η Ιστορία δεν είναι δόγμα και το βιβλίο της δεν είναι η Βίβλος», λένε στα «ΝΕΑ» ιστορικοί με αφορμή την έκδοση εναλλακτικών βιβλίων Ιστορίας για τα Βαλκάνια
Oπόνος δεν είναι εθνική αποκλειστικότητα. Όλοι οι λαοί υποφέρουν σε στιγμές της Ιστορίας τους. Αυτό δεν ισχύει, ωστόσο, στα όσα διδάσκονται στα σχολικά εγχειρίδια Ιστορίας των βαλκανικών χωρών. Ανάλογα με τη χώρα, οι Σέρβοι, οι Έλληνες ή οι Βούλγαροι στρατιώτες είναι κατ΄ αποκλειστικότητα οι πιο θαρραλέοι στα πεδία των μαχών, ή αυτοί που υποφέρουν περισσότερο από τους άλλους.

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι παρουσιάζονται είτε ως απελευθερωτικοί πόλεμοι των χριστιανικών χωρών είτε ως τραγωδία από την τουρκική πλευρά, είτε υπό το φως των συγκρουόμενων δικαιωμάτων διαφορετικών χωρών- τα δικαιώματα της Βουλγαρίας έναντι της Σερβίας, κ.λπ. Επειδή τα αναλυτικά προγράμματα για το μάθημα της Ιστορίας όλων των βαλκανικών χωρών χαρακτηρίζονται από εθνοκεντρισμό, 60 ιστορικοί από τις βαλκανικές χώρες υπογράφουν ένα εναλλακτικό εκπαιδευτικό υλικό Ιστορίας.

Φιλοδοξία δεν είναι να αντικαταστήσουν τα βιβλία Ιστορίας που χρησιμοποιούνται στο σχολείο, αλλά να αποτελέσουν συμπληρωματικό βοήθημα για τους μαθητές. Άλλωστε, χρήστες μπορεί να είναι μαθητές λυκείων, αλλά και φοιτητές πανεπιστημίων. Η πρωτοβουλία για την υλοποίηση της έκδοσης ανήκει στο Κέντρο για τη Δημοκρατία και τη Συμφιλίωση στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και την έκδοση των τεσσάρων βιβλίων επιμελήθηκε η Χριστίνα Κουλούρη, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Επιμελητές από άλλες χώρες είναι οι πανεπιστημιακοί καθηγητές Χαλίκ Μπερκτάι από την Τουρκία, Μπόγκνταν και Μιρέλα Μουργκέσκου από τη Ρουμανία, Βάλερι Κόλεφ από τη Βουλγαρία και ο συγγραφέας σχολικών βιβλίων και εκπαιδευτικός Κρεσιμίρ Ερντέλια από την Κροατία.

«Η Ιστορία ξαναγράφεται συνεχώς όχι μόνο γιατί η ιστορική έρευνα φέρνει στο φως νέα τεκμήρια, αλλά και γιατί το εκάστοτε παρόν θέτει νέα ερωτήματα στο παρελθόν», εξηγεί στα «ΝΕΑ» η Χριστίνα Κουλούρη. «Για παράδειγμα, η τομή του 1989 προκάλεσε σημαντική αναθεώρηση της ευρωπαϊκής Ιστορίας αλλά και των εθνικών Ιστοριών των πρώην κομμουνιστικών χωρών».

Η Ιστορία ήταν γεμάτη «εθνικούς μύθους» και κενά για το παρελθόν των Βαλκανίων, λέει η καθηγήτρια Μαρία Ρεπούση

Το εναλλακτικό εκπαιδευτικό υλικό έχει μεταφραστεί ήδη στα σερβικά και στα ελληνικά και ετοιμάζεται η έκδοσή του στα αλβανικά, κροατικά και βοσνιακά. Αντί να βλέπει τα γεγονότα μέσα από τη ματιά ενός μόνο έθνους, προσπαθεί να κατανοήσει ποιες ήταν οι οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και πολιτιστικές συνθήκες στην περιοχή πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους. Αλλά και να περιγράψει τις μάχες μέσα από διαφορετικές αφηγήσεις, αφού Σέρβοι, Βούλγαροι και Τ ούρκοι δίνουν διαφορετικές ερμηνείες.

Οι κοινωνίες αλλάζουν, οι ίδιοι οι άνθρωποι αλλάζουν, δεν γίνεται τα ερωτήματα να παραμένουν τα ίδια, λέει από την πλευρά της η Μαρία Ρεπούση, επίκουρη καθηγήτρια Διδακτικής της Ιστορίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. «Δεν μπορούμε να επιμένουμε σε μια Ιστορία που γράφτηκε τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ού για να είναι συμβατή με το αλυτρωτικό ζήτημα που ήταν εκείνη την εποχή κυρίαρχο. Πολύ περισσότερο που εκείνη η Ιστορία ήταν γεμάτη “εθνικούς μύθους” και κενά για το παρελθόν της ευρύτερης περιοχής της οποίας μέρος είναι και το ελληνικό κράτος. Να την ξαναγράψουμε λοιπόν την Ιστορία μας στηριγμένοι στα ιστορικά τεκμήρια». Είμαστε όμως έτοιμοι, ως Έλληνες και ως Βαλκάνιοι, να επαναδιαπραγματευθούμε το ιστορικό παρελθόν μας; «Δεν έχουμε την πολυτέλεια να περιμένουμε να αναπτύξουμε πρώτα καλές σχέσεις με τους γείτονές μας και μετά να φωτίσουμε το κοινό ιστορικό μας παρελθόν», απαντά η Χριστίνα Κουλούρη. Και συνεχίζει: «Αυτό που κυρίως λείπει από τα σχολικά μας βιβλία- δεν εννοώ μόνο της Ελλάδας αλλά όλων των χωρών της περιοχής- είναι η γνώση για τους γειτονικούς λαούς. Πρόκειται για Ιστορίες όχι μόνο εθνοκεντρικές αλλά και παραδόξως δυτικοκεντρικές». Την ίδια άποψη έχει και η Μαρία Ρ επούση. «Δεν έχουμε την πολυτέλεια να ρωτάμε πια αν είμαστε έτοιμοι. Έχουμε πάρα πολύ καθυστερήσει. Είμαστε από τις λίγες χώρες που επιμένουμε τόσο πολύ να αποσιωπούμε τις αλήθειες των άλλων και να διδάσκουμε μόνο τη δική μας αλήθεια η οποία μάλιστα πολλές φορές αγνοεί τα δεδομένα της επιστημονικής έρευνας».


«Η σύζυγός μου είναι άπιστη»

Σε ένα από τα βιβλία, γίνεται αναφορά σε πηγές για γάμους μεταξύ αλλοθρήσκων. Όπως η περίπτωση μιας γυναίκας από την Κύπρο που παίρνει διαζύγιο ασπαζόμενη το Ισλάμ (1609): «Η Χούσνα, κόρη του Μουράτ, σύζυγος Αρμενίου, αναφέρει μπροστά στον άντρα της Μέργκερι, γιο του Κουλούκ, Αρμένιο: Μου φέρεται πάντα βίαια. Δεν τον θέλω. Εκείνος το αρνείται. Τότε η Χούσνα τιμάται με το Ισλάμ. Αφού πρώτα πάρει το όνομα “Αϋσέ”, καλείται και ο άνδρας της να ασπαστεί το Ισλάμ, εκείνος όμως δεν δέχεται και έτσι διατάσσεται το διαζύγιο της Αϋσέ». Αναφέρεται, όμως , από πρωτογενείς πηγές και το διαζύγιο ενός μουσουλμάνου με μια χριστιανή (16 1 0): «Ο Γ ιουσούφ, γιος του Μεχμέτ από τη Λευκωσία, λέει μπροστά στη γυναίκα του Μεριέμ, κόρη του Ηλία, τζιμμή (“προστατευόμενο άτομο”, μη μουσουλμάνος υπήκοος): η σύζυγός μου Μεριέμ είναι άπιστη. Όταν την κάλεσα να ασπαστεί το Ισλάμ, αρνήθηκε, έτσι τη χώρισα τρεις φορές. Είμαι διαζευγμένος . Είναι διαζευγμένη». «Ο μουσουλμανικός νόμος», αναφέρεται στο σχόλιο των συγγραφέων, «επιτρέπει σε έναν μουσουλμάνο να παντρευτεί μια μη μουσουλμάνα, η οποία μπορεί να διατηρήσει την ιδιαίτερη θρησκεία της. Σε αυτή τη συγκεκριμένη περίπτωση, ο Γιουσούφ χρησιμοποιεί τη θρησκευτική διαφορά ως ένα επιπλέον επιχείρημα, προκειμένου να αιτιολογήσει το διαζύγιο. Να σημειώσετε επίσης την εξαιρετικά απλή διαδικασία με την οποία βγαίνει ένα μουσουλμανικό διαζύγιο».


«Ας αλλάξουμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε»

«Το νέο εκπαιδευτικό υλικό δεν έχει σκοπό να ξαναγράψει την Ιστορία ή να αλλάξει το περιεχόμενό της, αλλά να αλλάξει τον παραδοσιακό τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται η Ιστορία. Είναι το πρώτο βήμα για να ετοιμάσουμε τις κοινωνίες μας να σκεφτούν για το πώς αντιμετωπίζουν τα Βαλκάνια την Ιστορία τους», εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο Ελιάν Ντεμίρι, λέκτορας Ιστορίας στο αλβανικό Πανεπιστήμιο Αleksander Χhuvani. Ο Ντεμίρι, ο οποίος συμμετείχε στη συγγραφή των βιβλίων, πιστεύει ότι «για πρώτη φορά οι μαθητές θα έχουν στη διάθεσή τους μια σειρά από βιβλία που παρουσιάζουν την εθνική Ιστορία ενσωματωμένη και σε στενή σχέση με αυτήν την περιοχής. Έτσι, θα έχουν μια ευρύτερη εικόνα για τις ιστορικές περιόδους που πραγματεύονται τα τέσσερα βιβλία και θα δουν τις ομοιότητες, τις διαφορές, αλλά και τις διαμάχες ανάμεσα στις χώρες των Βαλκανίων».