[ Πρόσωπα ] Τα βιβλία που δεν διαβάσαμε

Μήπως προσπαθήσατε, αλλά δεν καταφέρατε να τελειώσετε τον «Οδυσσέα» του Τζόυς; Μήπως έχετε ξεχάσει το θέμα του «Λύκου της Στέπας»;
Μη στενοχωριέστε, συμβαίνει και στους καλύτερους διανοουμένους…

Μάλιστα ο διακεκριμένος ψυχαναλυτής και καθηγητής της Λογοτεχνίας στη Σορβόννη Πιερ Μπαγιάρ ασχολήθηκε με το θέμα στο τελευταίο βιβλίο του, που κυκλοφορεί με τον προβοκατόρικο τίτλο «Πώς να μιλήσουμε για βιβλία που δεν έχουμε διαβάσει» (Εκδόσεις Μinuit).

Πρόκειται για ένα δοκίμιο που απευθύνεται μάλλον στην ακαδημαϊκή κοινότητα, όμως είχε τέτοια εμπορική επιτυχία ώστε «ξεπούλησε» σχεδόν αμέσως και έχει πάρει τον δρόμο προς την κορυφή των μπεστ-σέλερο εκδοτικός οίκος θέλει τώρα να το βάλει και στα ράφια των σούπερ μάρκετ και των αεροδρομίων. «Η επιτυχία του φανερώνει πως θίγει ένα ευαίσθητο θέμα», σχολίασε ο Μπαγιάρ. Ο στόχος του, είπε, ήταν να βοηθήσει τους ανθρώπους να απαλλαγούν από τις ενοχές που συνήθως αισθάνονται όταν δεν καταφέρνουν να διαβάσουν ή να τελειώσουν ένα βιβλίο. Για παράδειγμα, είπε, ήθελε να απαλλάξει τους Γάλλους διανοουμένους από το ταμπού που τους απαγορεύει να ομολογήσουν ότι έχουν απλώς φυλλομετρήσει τα έργα του Μαρσέλ Προυστ, «μολονότι οι περισσότεροι αυτό και μόνο έχουν κάνει». Ο Πωλ Βαλερύ, σημειώνει, είχε χαιρετίσει το έργο του Προυστ ομολογώντας πως το είχε διαβάσει «ελάχιστα». Ευφυής και εικονοκλάστης, ο Μπαγιάρ εξομολογείται πως προέρχεται από ένα περιβάλλον «όπου διάβαζαν λίγο», πως δεν είναι ένας «κληρονόμος» βιβλίων και υπήρξε ξένος προς τη «βιβλιακή κουλτούρα». Εξομολογείται επίσης πως άρχισε να διαβάζει, αλλά δεν τελείωσε ποτέ τον «Άνθρωπο χωρίς ιδιότητες» του Ρόμπερτ Μούζιλ και τον «Οδυσσέα» του Τζέημς Τζόυς, πως γνωρίζει την «Αινειάδα» του Βιργιλίου και τον «Όλιβερ Τουίστ» του Ντίκενς επειδή άλλοι του μίλησαν για τα βιβλία αυτά, πως διάβασε, αλλά έχει πια ξεχάσει την «Ερμηνεία των ονείρων» του Φρόυντ και τον «Λύκο της Στέπας» του Έρμαν Έσσε. Για τον Μπαγιάρ, αυτά δεν έχουν σημασία. «Αυτό που μετράει σε κάθε βιβλίο είναι τα παράπλευρα βιβλία του» καθώς και «οι λόγοι που γλιστρούν από ένα βιβλίο σε κάποιο άλλο», υπογραμμίζει στη «Λε Μοντ». «Η κουλτούρα είναι κατ΄ αρχάς θέμα προσανατολισμού. Το να είσαι καλλιεργημένος δεν σημαίνει να έχεις διαβάσει αυτό ή το άλλο βιβλίο, είναι να ξέρεις να προσανατολίζεσαι μέσα στο σύνολό τους, συνεπώς να ξέρεις ότι αποτελούν ένα σύνολο και να είσαι σε θέση να τοποθετείς κάθε στοιχείο του σε σχέση με τα υπόλοιπα».

Ο στόχος του Μπαγιάρ δεν είναι να καταγγείλει μια απάτη, αλλά να υπερασπιστεί μια άστατη, απειθάρχητη αναγνωστική πρακτική- που θεωρείται, αδίκως κατά τη γνώμη του, επαίσχυντη και ανομολόγητη. Και προτείνει τη γοητευτική έννοια του «εσωτερικού βιβλίου». Το βιβλίο αυτό, τονίζει, είναι ο θεμιτός σκοπός της «συσσώρευσης ετερόκλητων αποσπασμάτων από κείμενα, αναπλασμένων από το φαντασιακό μας, που εξασφαλίζει την εσωτερική μας συνοχή».