Ελληνικός καθρέφτης Α΄

Το νεοελληνικό έργο επανακάμπτει πλησίστιο, με όλη την ποικιλία των ειδών που καλλιεργούνται, με ευρύ φάσμα θεμάτων και μεγάλη γκάμα ύφους και γραφής.

Αν σήμερα συγκεντρώνω τρία έργα είναι για να δείξω, σε πρώτη δόση (θα ακολουθήσουν κι άλλες παρουσιάσεις) ακριβώς αυτό που τόνισα, την επιστροφή στις σκηνές, και μάλιστα τις κεντρικές, σημαντικών επαναλήψεων και νέων προσφορών, νέων συγγραφέων. Και όπως είπα πρόσφατα, σε άλλη θέση, το ελληνικό δραματολόγιο δεν έχει να ζηλέψει και πολλά από την τρέχουσα, τουλάχιστον, ευρωπαϊκή και αμερικανική παραγωγή.

«Θρίλερ του έρωτα»
Το «Θρίλερ του έρωτα» του Γ ιώργου Σκούρτη έχει ξανανεβεί πριν από χρόνια από τον Βουτέρη στο Θέατρο Εξαρχείων. Είναι ένα καλογραμμένο αστικό δράμα, όπου ο δοκιμασμένος συγγραφέας κατορθώνει μέσα από τις δομές, τις συγκρούσεις και τους αναγνωρίσιμους χαρακτήρες της αστικής δραματουργίας να εντοπίσει τις χαίνουσες πληγές, τις ρωγμές του κοινωνικού ιστού, μοτίβα και θέματα που τον έχουν πάγια απασχολήσει μετά το αριστουργηματικό του μωσαϊκό «Κομμάτια και θρύψαλα». Το κεντρικό, πυρηνικό θα ΄λεγα, πρόβλημα που απασχολεί τον Σκούρτη είναι τα ηθικά διλήμματα που ορθώνονται όταν η μικροαστική ηθική και ο συντηρητικός κώδικάς της συγκρούονται με τα συμφέροντα των μεγαλοαστών που απαιτούν να χρησιμοποιηθεί κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο για να κουκουλωθούν εγκλήματα που προσβάλλουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ταπεινώνουν αθώες υπάρξεις. Αυτός ο αυστηρών αρχών πατέρας που καίγεται για την αγωγή και την ηθική ακεραιότητα της κόρης του ως δικηγόρος που θέλει να επιτύχει κοινωνικά και να ενταχθεί στη λέσχη των επωνύμων με αναγνωρίσιμα υλικά επιχειρήματα, οφείλει κατά τους νόμους της κοινωνικής ζούγκλας να τσαλακώσει μια αθώα ψυχή, απαλλάσσοντας με κάθε μέσο τον πλούσιο, γόνο πολιτικής οικογένειας, βιαστή της.

Ο Σκούρτης με μαεστρία αφήνει εκτός σκηνής θύτες και θύματα, και περιορίζεται στις σχέσεις- βίαιες και αποκαλυπτικές- δύο συζύγων, που στο μάτι του μικρού κυκλώνα προσπαθούν να βρουν διέξοδα στα αδιέξοδα, έχοντας να αντιμετωπίσουν τις πιέσεις που ασκούνται στην ιδιωτική τους ζωή από τους μηχανισμούς της εξουσιαστικής μπουλντόζας. Ο Γ ιώργος Αρμένης σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής της νέας παρουσίασης του έργου στη «Νέα Ελληνική Σκηνή», είδε με άλλη πιο νατουραλιστική ματιά το κείμενο, απ΄ ό,τι το είχε αντιμετωπίσει ο Βουτέρης. Κι όταν ένα έργο αντέχει σε διαφορετικές αναγνώσεις, σημαίνει πως έχει προσόντα επιβίωσης. Ο Αρμένης το είδε σαν συνέχεια ή, αν θέλετε, σαν έναν ελλείποντα κρίκο, σαν, πάλι, απόηχο των κομματιών και των θρύψαλων. Και καλά έκανε. Γιατί το έργο δεν είναι μπουλβάρ, δηλαδή η δραματοποίηση της γνωστής θεματικής του είδους: ένα ζεύγος σε κρίση του γάμου του. Αυτό είναι το πρόσχημα για να φανούν οι κοινωνικές βόμβες βυθού, οι ύφαλοι και οι ναρκοθετημένες περιοχές. Μέσα σ΄ ένα θαυμάσιο χώρο που οργάνωσε με το γνωστό του γούστο ο Δαμιανός Ζαρίφης και με πάντα μια θεατρική, δηλαδή όχι διακοσμητική αλλά δραματική, μουσική του Τσακνή, ο Αρμένης έπαιξε τον αδιέξοδο χαρακτήρα του έργου με μια πολύ ενδιαφέρουσα «ταξική» κόπωση, μια βαθιά καταθλιπτική περσόνα, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στο φιλότιμο και το συμφέρον, την καρδιά και το κέρδος.

Η Λίλα Καφαντάρη έδειξε πως μια γυναίκα προσπαθώντας να ακροβατήσει ανάμεσα σε ναρκοπέδιο, επιλέγει συχνά τολμηρές λύσεις, με άνεση, ορθούς ρυθμούς και μια πολύ έκδηλη δραματική ένταση.

«Οι εξόριστοι»
Στο Θέατρο Σημείο, ο Νίκος Διαμαντής ανέβασε ένα βραβευμένο από τον Διαγωνισμό Κρατικών Θεατρικών Βραβείων έργο του Γιάννη Παπάζογλου με τίτλο «Οι εξόριστοι». Ο Παπάζογλου είναι μια αθόρυβη, σεμνή παρουσία στον χώρο της Δραματουργίας μας, με λίγες εμφανίσεις αλλά πάντα αξιοπρόσεκτες. «Οι εξόριστοι» είναι μια περίτεχνη κατασκευή, όπου το παρόν συγχέεται με το παρελθόν, αφού στη σκηνή συντελούνται δράσεις τώρα, αλλά και δράσεις που προηγήθηκαν. Οι δύο κύριοι ήρωες, ένας κυνηγημένος μετανάστης και ένας αστυνομικός της Δίωξης προβάλλουν τη σχέση τους με μια γυναίκα ο καθένας, που όμως παίζεται από μία ηθοποιό. Μοτίβα που αλληλοκαλύπτονται: η νοσταλγία του μετανάστη για την πατρίδα, η σχέση του με μια πόρνη, αλλοδαπή επίσης, που σχεδιάζουν να δραπετεύσουν σε χώρους σχεδόν ουτοπικούς και από την άλλη ένας αστυνομικός, παντρεμένος με μια γυναίκα που τον απατά με έναν συνάδελφο φίλο του. Αθέατος, αλλά αιτία των συγκρούσεων και των εξελίξεων ένα πτώμα εκτός σκηνής- του φίλου μοιχού αστυνομικού, που ο αστυνόμος προσπαθεί να το φορτώσει στον μετανάστη, ενώ σε μια ανατροπή της σχέσης διώκτη διωκόμενου αποδείχνεται πως δολοφόνος είναι ο αστυνομικός που εκδικείται για τη μοιχεία. Όλοι οι άνθρωποι του Παπάζογλου είναι στην ουσία αποσυνάγωγοι, έρμοι, μοναχικοί και εξόριστοι, δηλαδή εκτός ορίων, γεωγραφικών και ηθικών. Ο λόγος του Παπάζογλου είναι καίριος, χωρίς να γίνεται ποτέ φωνογραφικός, καθημερινός αλλά εκλεκτικός ακόμη και στη λαϊκότητά του. Οι συγκρούσεις είναι μελετημένες και γίνονται κατά την ανάγκην και προκαλούν ανατροπές και απροσδόκητα. Οι χαρακτήρες είναι αδροί χωρίς φλύαρες ψυχολογικές αυτοαναλύσεις.

Ο Νίκος Διαμαντής, που πέρα από τη σκηνοθεσία επιμελήθηκε τον λιτό χώρο (ταυτίζοντας το παλιό γκαράζ, όπου το θέατρο, με το καταφύγιο του διωκόμενου μετανάστη) και την πολύ καλά επιλεγμένη μουσική, καθοδήγησε τους τρεις του ηθοποιούς με γνώμονα τη φυσικότητα και κλειδί τον καθημερινό ρυθμό συναρτήσει της ψυχολογικής πίεσης των καταστάσεων. Από τους ηθοποιούς ο Αυγουστίνος Ρεμούνδος έδειξε πως είναι πλέον κάτοχος γερής τεχνικής και συναισθηματικής περιουσίας, που γνωρίζει να τα χρησιμοποιεί με μέτρο και πυκνότητα. Ο Νίκος Παντελίδης έχει καίριες και ουσιαστικές στιγμές (ως μετανάστης) και ελεγχόμενη κίνηση στις συμπλοκές και η Ελένη Αρβανίτη κάνει ευοίωνο ξεκίνημα σε έναν διπλό ρόλο, τελείως διαφορετικής ψυχοδομής.

Έχει ωραία παρουσία, εσωτερικό παλμό και συγκρατημένη συγκίνηση, ώστε να μην ξεπέφτει στο μελόδραμα. Θα ήταν πάντως καλύτερα αν περιόριζε τον περισσό γλυκασμό στις ποιητικές εξάρσεις του κειμένου.

Συγγραφείς δύο γενεών οι τρεις δραματουργοί, με δική του ο καθένας γραφή και τελείως διαφορετική οπτική, συγκροτούν μικρή αλλά ικανή τριανδρία δραματουργικής ελληνικής παρουσίας.


Βιτριολικά μονολογικά μονόπρακτα

Στο Θέατρο Φούρνος , όπου συχνά τα τελευταία χρόνια φουσκώνουν και ψήνονται ωραία και νόστιμα θεατρικά ψωμιά, ο βετεράνος πια Γιώργος Μανιώτης και ως σκηνοθέτης έστησε στη σκηνή τα βιτριολικά του μονολογικά μονόπρακτα- στιγμιότυπα που έχει ξεχωρίσει από τον πληθωρικό τόμο με τον εύστοχο γενικό τίτλο «Γκρο πλαν». Στα έργα αυτά, όπου κυριαρχεί η ειρωνεία για τα κοινωνικά και υπαρξιακά προβλήματα των μικροαστών, ο Μανιώτης δεν κρύβει την απελπισία του για τα αδιέξοδα που οι δομές και οι ηθικές, μάλλον οι ηθικολογικές , αγκυλώσεις, έχουν οδηγήσει την άλλοτε αμέριμνη, υπνώττουσα μικροαστική κυψέλη. Τώρα μέσα στο εργατικό, πειθαρχημένο μελισσολόι έχει διεισδύσει ένα φίδι και προκαλεί τον πανικό, την υστερία, την κατάθλιψη ή την ψευδοηρωική εθελούσια έξοδο. Οι μονόλογοι του Μανιώτη διακρίνονται για μια πρυτανεύουσα αρχή, τον έντονο ρυθμό, που καθιστά την καθημερινή γλώσσα μουσικό εργαλείο, που, βέβαια, δεν παράγει μελωδίες αλλά μοντέρνες συγχορδίες, τζαζ και ροκ, μετατροπές δημοτικών μοτίβων. Γιατί αυτή είναι η ύπουλη, υποδόρια δραματουργική στρατηγική του Μανιώτη: παραλλάσσει, παρωδεί ή αυτοσχεδιάζει πάνω στην τσάμικη ή καλαματιανή ηθική με τα μέσα που χρησιμοποιεί ένα τζαζ σύνολο όπου τα μοτίβα αλλοιώνονται, εξαίρεται ο ρυθμός και τα τέμπι φτάνουν σε ακραίες κορώνες υστερίας. Ο Μανιώτης στον σημασμένο χώρο του Φούρνου είχε την τύχη να έχει εικαστικό συνεργάτη τον Αλέκο Φασιανό που σχεδίασε όχι σκηνικό αλλά σημαίνοντα αξεσουάρ με ειρωνικές νύξεις. Ο Μανιώτης αποδείχτηκε θαυμάσιος δάσκαλος ηθοποιών.

Δεν θα έλεγα σκηνοθέτης, αφού οι ηθοποιοί του εκτέλεσαν μονολόγους, απευθυνόμενοι στο κοινό. Αλλά πλην του Γιάννη Γ ούνα, που έχει και πείρα και πολύ ταλέντο, και είναι σχεδόν αποκλειστικός, τα τελευταία χρόνια, σολίστ των έργων του Μανιώτη, οι πέντε νέες ηθοποιοί διδάχτηκαν με άκρα επιμέλεια το στακάτο ρυθμικό παίξιμο που επιζητεί το κείμενο του Μανιώτη, έτσι ώστε μετατράπηκαν σε έξοχες σολίστες.

Η Ματίνα Δημητροπούλου, η Ευγενία Μαραγκού, η Πελαγία Μουρούζη, η Φιλιώ Βεζίτη δημιούργησαν μικρά υποκριτικά διαμαντάκια, παίζοντας ανάμεσα στο ειρωνικό και το γκροτέσκο, το φυσικό και το ποιητικό, ισορροπώντας περιεχόμενο και μορφή.