Το χρονικό της άτοπης σκέψης

ΗΤΑΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ Η
ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΤΗΣ ΜΗ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗΣ
ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ «ΑΜΦΙΚΤΙΟΝΙΑ»
ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΥ
ΝΑ ΑΦΙΕΡΩΣΟΥΝ
ΤΑ ΚΑΒΑΦΕΙΑ 2006 ΣΤΟΝ ΚΩΣΤΑ
ΠΑΠΑΪ ΩΑΝΝΟΥ
Η παραδοχή κοινή για όλους τους συμμετέχοντες στο τριήμερο συμπόσιο, στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, στις αρχές του Δεκεμβρίου. Κάποιοι έπρεπε επιτέλους να μιλήσουν για τον Κώστα Παπαϊωάννου, κάποτε έπρεπε κάποιοι να μιλήσουν για τον Έλληνα διανοητή που πέθανε σε ηλικία μόλις 56 ετών το 1980.

Επιβάτης του «Ματαρόα», του πλοίου που μετέφερε στη Γαλλία μια ολόκληρη γενιά νέων τότε Ελλήνων δημιουργών για να τους γλιτώσει από τον Εμφύλιο, σε αντίθεση με τον Αξελό, τον Ξενάκη και τον Καστοριάδη ο Παπαϊωάννου και το έργο του παραμένουν κτήμα μόνον ορισμένων μυημένων στον τόπο μας. Γλίτωσε από τις σφαίρες του Εμφυλίου το ΄44, κι από τις διώξεις που ακολούθησαν, όμως δεν γλίτωσε από το ημίφως στο οποίο καταδίκασαν στις επόμενες δεκαετίες οι γόνοι του Εμφυλίου όσους διανοητές υπερέβαιναν τα όρια τα οποία οι ίδιοι είχαν επιβάλει.

Ο Κώστας Παπαϊωάννου δεν ήταν μαρξιστής. Και οφείλουμε πλέον να το παραδεχθούμε, και μπορούμε πλέον να το πούμε, πως όποιος δεν μιλούσε εν ονόματι κάποιας απόχρωσης του μαρξισμού στην Ελλάδα, ώς το τέλος της δεκαετίας του ΄80 ήταν καταδικασμένος σε αλαλία. Ο πνευματικός ολοκληρωτισμός μπορεί να μη φυλακίζει, όταν δεν έχει πολιτική εξουσία, έχει όμως τον τρόπο του να σκοτώνει τη φωνή.

Είχε την ατυχία να πεθάνει και νέος. Και ως γνωστόν στην καθ΄ ημάς Ανατολή αν δεν καταφέρεις να φτάσεις τα 60 σου, τότε δεν θα σε πιστώσουν με κύρος, όσο έργο κι αν κουβαλάς στην πλάτη σου. Αν τα περάσεις είσαι τυχερός: αφού είναι αναγκασμένοι να σε υποστούν, τουλάχιστον ας σε υποστούν ως έγκυρο. Εξάλλου, ως γνωστόν, ο τόπος είναι γεμάτος από «έγκυρους» διανοητές οι οποίοι μπορεί να έχουν ελάχιστο έργο να επιδείξουν, ξέρουν όμως να φωνάζουν δυνατά, όσο πιο δυνατά γίνεται. Είχε και το σθένος να καταθέσει ένα έργο το οποίο ακόμη και σήμερα παραμένει άστεγο και ορφανό, αφού δεν μπορεί να ενταχθεί σε κανένα από τα αποδεδειγμένα ρεύματα της σύγχρονης σκέψης. Είναι εντυπωσιακό πως, ακόμη και σήμερα, αυτή η στάση προκαλεί αμηχανία. Αρκετές φορές στη διάρκεια του συμποσίου, αρκετοί από τους ομιλητές προσπάθησαν

Το έργο του Κώστα Παπαϊωάννου ακόμη και σήμερα δεν μπορεί να ενταχθεί σε κανένα από τα αποδεδειγμένα ρεύματα της σύγχρονης σκέψης

να οριοθετήσουν τη σκέψη του Κώστα Παπαϊωάννου σε κάποιο ρεύμα.

Ήταν εγελιανός; Ή μήπως δεν ήταν εγελιανός; Σε ποιον βαθμό δεχόταν τη σκέψη του Μαρξ, αν τη δεχόταν, όποτε τη δεχόταν; Κι αν δεν τη δεχόταν γιατί δεν τη δεχόταν και από ποια οπτική γωνία την απέρριπτε; «Μήπως πρέπει να σταματήσουμε να προσπαθούμε να ταυτίσουμε τη σκέψη του Παπαϊωάννου και να την πλησιάσουμε μέσα από το έργο του και όχι εξ αντανακλάσεως;», αναρωτήθηκε η Αλεξάνδρα Δεληγιώργη, από την οποία ζητώ συγγνώμη γιατί παραθέτω τα λόγια της από μνήμης, ελπίζοντας ότι δεν αλλοιώνω τη σημασία τους.

Μέλος της παρέας των τεσσάρων Ελλήνων που άφησαν τα ίχνη τους στα γαλλικά γράμματα- και στους οποίους ο Απόστολος Αποστολόπουλος έχει αφιερώσει ένα σύντομο, πλην όμως καίριο και συγκινητικό κείμενο- ο Κώστας Παπαϊωάννου είναι αυτός που ξεγλιστράει ευκολότερα από κάθε απόπειρα κατηγοριοποίησης.

Ο Καστοριάδης ξέρουμε πως μπόρεσε να δει κριτικά και να κατεδαφίσει πνευματικά το οικοδόμημα του σοβιετικού Ολοκληρωτισμού, ξεκινώντας από την ψυχανάλυση και τον Τρότσκι. Ο Αξελός είναι αυτός που πλησιάζει περισσότερο από τους υπόλοιπους την εικόνα του καθαρού φιλοσόφου. Ο Παπαϊωάννου όμως;

Ο Παπαϊωάννου βρίσκεται ανάμεσά τους για να προκαλεί μονίμως τις υποψίες: από ποια πολιτική θέση μιλάει όταν κάνει κριτική στον Ολοκληρωτισμό; Ώς ποιο σημείο δέχεται τον Έγελο; Ήταν φίλος του Ρεϊμόν Αρόν- άλλος εξόριστος κι αυτός στους καιρούς της φροϋδο-μαρξιστικής ηγεμονίας όπως αποκαλούσε ο Αντρέ Μαλρό το πνευματικό καθεστώς που επεβλήθη στη γαλλική διανόηση μετά τον Μάη του ΄68. Άρα, ως φίλος του Ρεϊμόν Αρόν, δεν μπορεί παρά να είναι ύποπτος για φιλελευθερισμό.

Μήπως έχουμε να κάνουμε με ένα είδος επανεισαγωγής του πλατωνισμού από το παράθυρο; Και μάλιστα ενός πλατωνισμού στη χειρότερη εκδοχή του, στην εκδοχή τού «ιδιωτεύειν και ου δημοσιεύειν» του Σωκράτη της Απολογίας; Φιλόσοφος, αλλά όχι ακριβώς φιλόσοφος, πάντως όχι συστηματικός φιλόσοφος, όπως το απαιτούν οι ακαδημαϊκές προδιαγραφές, ο Κώστας Παπαϊωάννου άφησε ένα έργο που κατευθύνεται προς τις «ατοπικές» συντεταγμένες του δοκιμιογράφου- έργο του οποίου το μεγαλύτερο μέρος κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις «Εναλλακτικές Εκδόσεις».

Όταν παίρνει τον λόγο για να μιλήσει δεν επικαλείται κάποιο σύστημα το οποίο θα νομιμοποιούσε εξαρχής τη σκέψη του. Την νομιμοποίησή της η σκέψη του τη διεκδικεί με τον τρόπο με τον οποίον ελίσσεται και κινείται μέσα στα πράγματα του κόσμου της. Άρα, διατηρεί μονίμως την εγρήγορσή της αφού δεν αισθάνεται σε καμία στιγμή ασφαλής.