[ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ] Δύο βασικοί άξονες για τα ΑΕΙ

Με αμφίβολες προοπτικές για την τελική του κατάληξη, ο διάλογος για την Ανώτατη Εκπαίδευση είναι ξανά στο προσκήνιο. Παρά την πανθομολογούμενη ανάγκη αλλαγής των ισχυόντων στα πανεπιστήμια, η δυνατότητα ευρείας συναίνεσης φαίνεται πως έχει χαθεί. Το κατατεθέν προς συζήτηση προσχέδιο του ΥΠΕΠΘ είναι πέραν όσων η συνδικαλιστική έκφραση του ΔΕΠ αλλά και οι «καταληψίες» του Ιουνίου είναι διατεθειμένοι να συζητήσουν. Ταυτόχρονα είναι πολύ «λίγο», άτολμο, αποσπασματικό και χωρίς όραμα για όσους πιστεύουν σε μιαν ανάγκη ριζικής μεταρρύθμισης στην Ανώτατη Εκπαίδευση. Ανεξαρτήτως απόψεων, όλοι ωστόσο συμφωνούν ότι στην ουσία δεν αποτελεί σχέδιο νέου νόμου για τα ΑΕΙ αλλά τροποποίηση του υπάρχοντος θεσμικού πλαισίου.

Παρά το γεγονός ότι η απαίτηση για απόσυρσή του και διάλογο από μηδενική βάση είναι στην ουσία πρόταση για παραπομπή της μεταρρύθμισης στις ελληνικές καλένδες και διατήρηση του σημερινού status quo, το κατατεθέν προσχέδιο είναι αναντίστοιχο των μεγάλων αλλαγών που χρειάζεται σήμερα η Ανώτατη Εκπαίδευση. Αυτό που χρειάζεται είναι μια νέα προσέγγιση. Μακριά από το πνεύμα του παρελθόντος ο οιοσδήποτε νέος νόμος για τα ΑΕΙ είναι λάθος να επικεντρώνεται σε λεπτομερειακές ρυθμίσεις και διατάξεις για το κάθε τι. Ο νέος νόμος αρκεί να μπορεί να διασφαλίσει δύο βασικά πράγματα: την πανεπιστημιακή αυτοτέλεια και τον έλεγχο ποιότητας του πραγματοποιούμενου ερευνητικού και διδακτικού έργου. Όλα τα υπόλοιπα ας τα ρυθμίσουν μόνα τους και αποκεντρωμένα τα ΑΕΙ.

Πιο συγκεκριμένα, απαιτείται πλήρης οικονομική και διοικητική αυτοτέλεια. Οικονομική αυτοτέλεια σημαίνει δυνατότητα αυτόβουλης κατανομής των δαπανών, ανάλογα με τις επιλογές, τις προτεραιότητες και τις ανάγκες του κάθε Ιδρύματος αλλά και πλήρη ευθύνη για την οικονομική διαχείριση. Σε έ-να τέτοιο καθεστώς και αφού προηγηθεί μια σημαντική σε σχέση με τα σήμερα ισχύοντα, γενναία αύξηση της κρατικής χρηματοδότησης, το κάθε ΑΕΙ θα έχει την ελευθερία να αποφασίζει αυτόβουλα για την κατανομή των κονδυλίων που βρίσκονται στη διάθεσή του. Αν για παράδειγμα προκρίνει ως κύριο μέλημά του τη βελτίωση του διδακτικού έργου, ας στρέψει ένα αυξημένο μέρος των πόρων του σε αυτήν την κατεύθυνση. Αν θεωρεί την τόνωση της ερευνητικής προσπάθειας ως κύριο μέλημά του, ας πράξει αντίστοιχα. Αν τέλος θεωρεί ότι η αύξηση των αμοιβών

ΤΟ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ

για τον νέο νόμο είναι ο εντοπισμός εκείνων των θεμελιακών παρεμβάσεων και αλλαγών που θα αποτελέσουν υποδομή στην πορεία εκσυγχρονισμού του πανεπιστημίου

του προσωπικού του είναι το βασικό πρό-βλημα που πρέπει να επιλύσει, ας κινητοποιήσει πόρους σε αυτήν την κατεύθυνση. Μέσα σε αυτό το πνεύμα, το σύστημα εισαγωγής στα πανεπιστήμια πρέπει να αλλάξει.

Μέχρι σήμερα, οι δεδομένες δυνατότητες, κυρίως υποδομών των Ιδρυμάτων, και κυρίως οι κεντρικές επιλογές του ΥΠΕΠΘ καθορίζουν τον αριθμό των πρωτοετών κατά Ίδρυμα φοιτητών. Με την αλλαγή του συστήματος εισαγωγής, τα ίδια τα πανεπιστήμια θα καθορίζουν τον αριθμό των φοιτητών που θα δέχονται, ενώ ταυτόχρονα η χρηματοδότησή τους θα είναι ανάλογη του αριθμού των φοιτητών που προσελκύουν.

Στην ίδια κατεύθυνση βρίσκεται και η ανάγκη της ενίσχυσης της διοικητικής αυτοτέλειας των ΑΕΙ. Απαιτείται γενναία μεταφορά της διοικητικής ευθύνης από το υπουργείο στα ΑΕΙ. Αλλαγές, για παράδειγμα, στα προγράμματα σπουδών, ή η προκήρυξη νέων θέσεων διοικητικού και επιστημονικού προσωπικού δεν μπορεί να συνεχίσουν να προϋποθέτουν την έγκριση της κεντρικής εξουσίας. Πρέπει να αποτελούν πλήρη και αποκλειστική ευθύνη του κάθε Ιδρύματος μέσα στα πλαίσια που θέτει ο προϋπολογισμός του και οι αναπτυξιακές του επιλογές.

Η υποχώρηση ωστόσο του κρατικού ελεγκτικού παρεμβατισμού δεν σημαίνει άρνηση λογοδοσίας, αλλά επιτάσσει τη δρομολόγηση μορφών κοινωνικού ελέγχου. Σε αυτό το πλαίσιο ανήκει ο έλεγχος και η διασφάλιση της ποιότητας του παρεχόμενου ερευνητικού και διδακτικού έργου, κεντρικό σήμερα ζήτημα για την όλη πορεία εκσυγχρονισμού των ΑΕΙ. Πρόκειται για τη διαδικασία που θα προσδώσει στα ΑΕΙ αξιοπιστία και θα διασφαλίσει την επιστημονική αποδοτικότητα. Η συγκριτική αποτίμηση του ερευνητικού έργου, σε συνδυασμό με τα αποτελέσματα των ποιοτικών ελέγχων του διδακτικού έργου, θα διευρύνει τη γνώση και τη διαφάνεια για όλο το πανεπιστημιακό οικοδόμημα. Επιπρόσθετα, θα καταστήσει τα περισσότερο διακρινόμενα σε ποιοτική έρευνα και διδασκαλία ΑΕΙ περισσότερο ελκυστικά για φοιτητές και νέους διδάσκοντες. Θα θέσει εν τέλει σε κίνηση μια διαδικασία άμιλλας ανάμεσα στα ΑΕΙ, που σήμερα λείπει.

Το ζητούμενο τελικά για το νέο νόμο δεν είναι η εξάντληση της προβλεπτικής-αποτρεπτικής ικανότητας του νομοθέτη για πιθανόν αρνητικές μελλοντικές εξελίξεις. Το ζητούμενο είναι ο εντοπισμός εκείνων των θεμελιακών παρεμβάσεων και αλλαγών που θα αποτελέσουν την απαραίτητη υποδομή στην πορεία εκσυγχρονισμού του πανεπιστημίου. Πάνω δηλαδή σε ποιες άμεσα δρομολογήσιμες παρεμβάσεις θα στηριχθεί το εκσυγχρονιστικό εγχείρημα, οι οποίες θα του προσδώσουν τα χαρακτηριστικά μιας αυτοτροφοδοτούμενης, μακρόπνοης και κυρίως μη αντιστρέψιμης διαδικασίας. Αυτές είναι, κατά τη γνώμη μας, δύο: η ενίσχυση της αυτοτέλειας και η διασφάλιση της ποιότητας.

Ο Στέλιος Δ. Κατρανίδης είναι καθηγητής, αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας