Καλειδοσκόπιο μιας σύγχρονης νομα δικής ζωής

Πάνε τριάντα χρόνια που κυκλοφόρησε σε μια πρώτη, κάπως λιγότερο πολύαρθρη μορφή αυτό το βιβλίοπορτρετοθήκη του Βασίλη Βασιλικού και, μολονότι είναι από τα καλύτερά του, πολύ σπάνια αναφέρεται στην εργογραφία του. Εγώ αγνοούσα την ύπαρξή του. Δεν αποκλείω μάλιστα να την είχε ξεχάσει και ο ίδιος ο Βασιλικός, γιατί τον έχω πιάσει να μη μπορεί να θυμηθεί βιβλία του που, προφανώς, ανήκουν γι΄ αυτόν στα πάρεργά του. Συμβαίνουν τέτοια, όταν έχει κανείς δημοσιεύσει μέσα σε τρεις ή τέσσερις δεκαετίες κοντά στους εκατό τόμους.

Κάποτε έλεγα σ΄ αυτόν τον δαιμόνιο συγγραφέα ότι το μεγαλύτερο, ίσως και το μόνο μειονέκτημά του ήταν η αδυναμία του να πειθαρχήσει κάπως την πληθωρικότητά του, η τάση του προς την κατασπατάληση του ταλέντου του. Ωριμότερος σήμερα, δεν θα το έλεγα πια. Υπάρχουν ιδιοσυγκρασίες (όχι μόνο λογοτεχνικές) που μπορούν να ξεδιπλώσουν τα χαρίσματά τους μόνο σπαταλώντας τα, που η μοίρα τους είναι να δίνουν το χρυσάφι τους μόνον ανακατεμένο με τόνους από μπάζα. Για μας τους δωρεοδόχους αυτό δεν είναι κακό σε τελική ανάλυση, γιατί η συνολική προσφορά σε πολύτιμο μέταλλο είναι πλουσιοπάροχη. Αρκεί η υπογραφή να μη μας κάνει να συγχέουμε τα υλικά. Και, εννοείται, να μη νομίζουμε πως γενικά όπου υπάρχουν μπάζα θα υπάρχει και χρυσάφι…

Ο Βασιλικός δίνει σ΄ αυτό το βιβλίο με λίγες μολυβιές, σχεδόν με μια μονοκοντυλιά, τις εντυπώσεις του από καμιά τριακοσαριά προσωπικότητες που συνάντησε στις περιπλανήσεις του ανά τον κόσμο, από τον Σαρτρ, τον Αντονιόνι και τη Μαργκότ Φοντέιν ώς τον Μυριβήλη, την Ελένη Βλάχου και τον Αλέκο Παναγούλη. ΄Εχω προσέξει από παλιά τη μοναδική ικανότητά του να συλ-λαμβάνει τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου ή την ουσία ενός βιβλίου από μια-δυο λεπτομέρειες, χειρονομίες ή φράσεις, και να τα περιγράφει με ανάλογη παραστατική συνοπτικότητα. Παρά τον γλωσσικό οργασμό της γραφής του η ματιά του είναι κατά βάση κινηματογραφική. Το ότι υπήρξε ένας από τους πρώτους ΄Ελληνες συγγραφείς που ασχολήθηκαν ενεργά με τον κινηματογράφο και ο πρώτος που σπούδασε τη γλώσσα της τηλεόρασης, πολλά χρόνια πριν αυτό το μέσο έρθει στην Ελλάδα, ήταν επιλογές που μπορεί να επηρέασαν τη λογοτεχνική όρασή του, αλλά, όπως πιστεύω, πιο πολύ υπαγορεύτηκαν από αυτή.

Τον θυμάμαι, τον πρώτο καιρό της εκπομπής του «΄Αξιον εστί», να λέει σ΄ εμάς τους συνεργάτες του ότι ένα ζουμ του φακού στο τριχωτό χέρι του καθώς χάιδευε το εξώφυλλο ενός βιβλίου ήταν πιο πειστικό απ΄ οποιοδήποτε φραστικό σχόλιο, εγκωμιαστικό ή επικριτικό. Όπως επίσης τον θυμάμαι, στις συναντήσεις εργασίας μας, να ζωγραφίζει μάλλον παρά να εκφέρει απίστευτα καίριες κρίσεις για βιβλία που είχε μισοδιαβάσει. Δυστυχώς, πολύ λίγα απ΄ όλα αυτά έβγαιναν τελικά στο γυαλί, μεταξύ άλλων λόγων επειδή οι άνθρωποι είμαστε παράξενα πλάσματα, με αλληλοσυγκρουόμενες παρορμήσεις και επιθυμίες, που η εκπλήρωση κάποιων επιβάλλει την απώθηση κάποιων άλλων. Οπωσδήποτε, στο χαρτί αισθάνεται κανείς πιο ελεύθερος απ΄ ό, τι στο τηλεοΛΟΞΗ πτικό πλατό. Στο χαρτί δεν γράφει η τριχωτή ανάστροφη της παλάμης, αλλά οι γυμνές, ευαίσθητες ρώγες των δακτύλων. Και ο Βασιλικός της δεκαετίας του 1970, που σύνθεσε τα περισσότερα προσωπογραφικά στιγμιότυπα αυτού του τόμου, είχε έναν πολιτικό θυμό(με την ευρύτερη σημασία και των δύο λέξεων) που όχι μόνο δεν αδυνάτιζε την ψυχογραφική διαίσθησή του, αλλά και την έκανε μερικές φορές οξύτερη απ΄ ό, τι η αδιαφοροποίητα καλή προαίρεση και αβροφροσύνη του μεταγενέστερου Βασιλικού.

Σκιαγραφώντας π.χ. την Ελένη Βλάχου, με αφορμή την παρουσία της σ΄ ένα αντιδικτατορικό συνέδριο στο Παρίσι το 1972, διακρίνει πλάι στη γενναιότητα και το δημοκρατικό ήθος της την ταξική έπαρση της Ελληνίδας μεγαλοαστής, στάση την οποία αναδεικνύει και αναλύει αποκωδικοποιώντας με μεγάλη οξυδέρκεια μια φαινομενικά αθώα, αλλά κατά βάθος ειρωνική παρατήρησή της. Από την άλλη, όταν σε μια συνάντηση με τον Αντονιόνι ο σπουδαίος Ιταλός σκηνοθέτης εκνευρίζει τους συνομιλητές του με το να υποστηρίζει, χωρίς διαλεκτική επιδεξιότητα, τον αμερικανικό τρόπο ζωής, ο Βασιλικός, αν και προφανώς διαφωνεί μαζί του, εκτιμά την ειλικρίνεια του αισθήματός του, που την αναγνωρίζει από την ίδια τη δυσκολία του να το εκφράσει – διάγνωση στην οποία μόνον ένας συγγραφέας με βαθιά συνείδηση της τέχνης του μπορεί να προχωρήσει.

Ό, τι κάνει αυτό τοβιβλίο σημαντικό δεν είναι μόνον η ζωντάνια και η ευστοχία των προσωπογραφιών του, αλλά προπαντός το πλήθος και η ποικιλία τους. Αν τα στιγμιότυπα περιορίζονταν σε καμιά δεκαριά ή εικοσαριά πρόσωπα, θα είχαμε να κάνουμε με μια σειρά από σπινθηροβόλα aperus χωρίς συνοχή και προοπτική. Αν πάλι το βιβλίο είχε τη μορφή δοκιμιακών πορτρέτων, μπορεί να κέρδιζε σε στοχαστικό βάθος, αλλά θα είχε μια κάπως στενάχωρη εκλεκτικότητα. ΄Ετσι όπως είναι όμως αποτελεί τη μαρτυρία ενός λόγω ιδιοσυγκρασίας κοσμοπολίτη και λόγω πολιτικών συνθηκών αυτοεξόριστου ΄Ελληνα, που οι ανησυχίες του, οι δραστηριότητές του, η φήμη του και οι περιστάσεις τον έφεραν σ΄ επαφή μ΄ εκατοντάδες σημαίνουσες προσωπικότητες της πολιτικής, των γραμμάτων και των τεχνών απ΄ όλη την υφήλιο, δίνοντας σ΄ αυτές τις συνήθως φευγαλέες συναντήσεις του μια ανεπανάληπτη ένταση και κάνοντας την καταγραφή των σχετικών εντυπώσεών του δυναμικό πανόραμα ενός ξεβολεμένου κόσμου, ριγμένου σε κάθε λογής καινούργιες αναζητήσεις.

Αν μη τι άλλο, διαβάζοντας βιβλία όπως αυτό νιώθουμε οικουμενικούς ανέμους να πνέουν μέσα από τον ελληνικό μικρόκοσμό μας, και δεν υπάρχει σήμερα άλλος ΄Ελληνας συγγραφέας από τον Βασιλικό που να μπορεί να μας χαρίσει αυτό το αίσθημα στην πιο απελευθερωτική μορφή του, απρόσμικτη τόσο από τον συμπλεγματισμό του ξενομανούς επαρχιώτη ή του ξενοτραφούς μποέμ όσο και από τις φοβίες του περιχαρακωμένου πατριδολάτρη.