«Όχι» στη λήθη της προσφυγιάς

Περισότεροι από χίλιοι πρόσφυγες κατασκήνωσαν για τρία-τέσσερα χρόνια μέσα και έξω από το εγκαταλελειμμένο τότε κτίριο των Παλαιών Ανακτόρων – τη σημερινή Βουλή

Πάει ο καιρός που οι Ελλαδίτες φοβέριζαν τα παιδιά τους με το «θα σε φάει ο
πρόσφυγας», εννοώντας τους φτωχούς Μικρασιάτες. Σήμερα, μπορεί να έχουν πια
ως… φόβητρο τους αλλοδαπούς μετανάστες.

Αρκετοί νεώτεροι ιστορικοί θεωρούν πλέον ότι το μεγαλύτερο ιστορικό γεγονός
και επίτευγμα του 20ού αιώνα δεν ήταν το Έπος του ’40, αλλά η επιτυχημένη
εγκατάσταση και αφομοίωση των 1.280.000 προσφύγων της Μικράς Ασίας, του
Πόντου, της Καππαδοκίας, της Ανατολικής Θράκης. Μια έκθεση ντοκουμέντων, με τη
σφραγίδα του Πολιτιστικού Ιδρύματος της Βουλής, υποστηρίζει αυτή την άποψη –
κόντρα όμως στη λήθη που θέλει η τάση της καλής γειτονίας.

«Περασμένα, ξεχασμένα» ή μήπως δεν πρέπει να τα ξεχνάμε, αφού υπάρχουν τόσα
ανοιχτά θέματα; Τρία προσφυγόπουλα που διαπρέπουν στα γράμματα και την τέχνη,
η βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, ο δημοσιογράφος – πολιτικός Γιάννης
Καψής και η ερμηνεύτρια παραδοσιακών τραγουδιών Δόμνα Σαμίου θα μιλήσουν απόψε
στον χώρο της έκθεσης για όσα θυμούνται και για όσα, ίσως, δεν πρέπει να
λησμονούνται.

Τι μαθαίνουμε από την έκθεση; Πως όταν έφθασαν οι πρώτοι πρόσφυγες από τα
μικρασιατικά παράλια φορτωμένοι σε πλοία και σε βάρκες, η Αθήνα είχε πληθυσμό
400.000 ψυχές. Το Παγκράτι, οι Αμπελόκηποι, τα Πατήσια ήσαν εξοχές. Πλήθος
δυσεύρετες μαυρόασπρες φωτογραφίες εκείνης της εποχής τεκμηριώνουν την
κατάσταση που επικρατούσε στο στρατιωτικό, πολιτικό και διπλωματικό, αλλά και
στο κοινωνικό πεδίο.

Η Μικρασιάτισσα Έλλη Σεραϊδάρη (Nelly’s) έδωσε όλο το ταλέντο της στην αποτύπωση της προσμονής στα πρόσωπα των προσφυγόπουλων

Η έκθεση φωτογραφικού και άλλου υλικού που οργανώνει το Ίδρυμα της
Βουλής των Ελλήνων περιλαμβάνει έγγραφα, λογοτεχνικά βιβλία, πολεοδομικούς
χάρτες και λιγοστά ενθύμια της Μικράς Ασίας, ακόμα και έγγραφα των τουρκόφωνων
που έγραφαν με ελληνικούς χαρακτήρες. Είναι μια νηφάλια σύνοψη του ειρηνικού
έπους για την αποκατάσταση των προσφύγων. Που πέτυχε έναν πρωτοφανή για τα
ελληνικά δεδομένα συντονισμό των κρατικών προσπαθειών και των προσπαθειών
φορέων όταν 160.000 Μικρασιάτες έκαναν ειρηνική «κατάληψη» στην Αθήνα και τη
γη της Αττικής.

Κάποιοι εγκαταστάθηκαν πρόχειρα στο έρημο τότε κτίριο της Βουλής, ενώ άλλες
τυχερές οικογένειες προσφύγων έπιασαν τα θεωρεία του Δημοτικού Θεάτρου.
Χιλιάδες σχολεία μεταμορφώθηκαν σε καταυλισμούς, κάποιοι βρήκαν καταφύγιο σε
στρατιωτικές σκηνές· και πάλι οι πρόσφυγες περίσσευαν. Ένα 20% αποδεκατίσθηκε
από φυματίωση, ελονοσία κ.ά. μέσα στα πρώτα οκτώ χρόνια.

Κι όμως, το κράτος έχτισε αμέσως 16 νοσοκομεία σ’ όλη την Ελλάδα, συστάθηκαν
πλήθος φορέων και οργανώσεων ελληνικών και ξέννων, ιδρύθηκαν τράπεζες, η
Τράπεζα της Ελλάδος και η Αγροτική, για την άντληση δανείων, ταμεία και
επιτροπές αποκατάστασης προσφύγων.

Όταν ο ένας στους πέντε Έλληνες ήταν πρόσφυγας, χτίσθηκαν ή επεκτάθηκαν στην
Αθήνα νέες συνοικίες – ξεκινώντας από τον Βύρωνα και την Καισαριανή και
φθάνοντας ώς τη Νέα Μάκρη. Τότε ενώθηκε η Αθήνα με τον Πειραιά, την ώρα που
στη Νέα Ιωνία γίνονταν προσπάθειες για την ίδρυση ταπητουργιών, υφαντουργείων
(οι γυναίκες αναδείχθηκαν σε αρχηγό των απορφανισμένων οικογενειών και
αντιπροσώπευαν το 1930 το 70% των εργατών στην υφαντουργία).

Την ώρα δε που ανθούσε στην Ελλάδα και η παιδική εργασία – σύμφωνα με τα
ντοκουμέντα της έκθεσης – οι Ηλίας Βενέζης, Στρατής Μυριβήλης, Φώτης
Κόντογλου, Διδώ Σωτηρίου (το πρώτο ελληνικό μπεστ σέλερ είναι «Τα Ματωμένα
Χώματα»), Γιώργος Σικελιώτης, Βάσος Καπάνταης, Γιώργος Σεφέρης πλούτιζαν την
πεζογραφία και τις τέχνες με καυτό βιωματικό υλικό.

«Κάηκε ολόκληρη η γειτονιά»

«Γεννήθηκα σε μια παράγκα, στην Καισαριανή, με πισσόχαρτο στη στέγη, που όλο
σκιζόταν και έμπαινε η βροχή. Δεν είχαμε ρεύμα, αλλά δεν ξέραμε και τίποτα
καλύτερο. Τα χτιστά σπίτια, τα πλινθόκτιστα με τη στέγη από κεραμίδια, τα
είχαν οι πλούσιοι», θα θυμηθεί (απόψε) τα βιώματά της ως πρόσφυγας η Δόμνα
Σαμίου. Αποκαλύπτοντας τον μεγάλο καημό που σημάδεψε τη ζωή των προσφύγων: πώς
να αποκτήσουν ένα δικό τους κεραμίδι – που για πολλούς άργησε. Μέσα σ’ αυτή
την παράγκα η 13χρονη Δόμνα είδε τον πατέρα της να πεθαίνει από την πείνα το
1941, την αδελφή της από τη φυματίωση το 1944, ώσπου μια πυρκαγιά έκαψε όλη τη
γειτονιά… «Παλιότερα, ο Ισμέτ Ινονού και πριν από ένα χρόνο η Τανσούτ Τσιλέρ
έσβησαν από τα βιβλία της Στ’ Δημοτικού την πυρκαγιά της Σμύρνης. Οι Τούρκοι
κάνουν τη δουλειά τους. Εδώ στην Ελλάδα, έχουμε μοντέρνους καθηγητές που λένε
ότι δεν έγινε διωγμός. Κι ενώ συμβαίνουν αυτά, έχουμε βουλευτές που
διαμαρτύρονται για τους Τσιγγάνους και αδιαφορούν για το γεγονός ότι τα
προσφυγικά σπιτάκια της Νίκαιας στάζουν από τη βροχή», είναι η άποψη του
δημοσιογράφου-πολιτικού Γιάννη Καψή.

INFO

«Η αττική γη υποδέχεται τους πρόσφυγες» στον εκθεσιακό χώρο του Ιδρύματος της
Βουλής (Μητροπόλεως 1, τηλ. 210-3709.081). «Τρία προσφυγόπουλα θυμούνται»
απόψε στις 20.00.