Μια πολιτική τραγωδία

Σκηνή από την παράσταση «Ανδρομάχη» (του Ευριπίδη) του Οργανισμού Ελληνικού Θεάτρου Αιχμή

Σε λίγο οι παραστάσεις του χειμώνα μία μία θα ξεφυτρώνουν. Με το σημερινό
κείμενο κλείνω ακριβώς τριάντα πέντε χρόνια στη διακονία της κριτικής του
θεάτρου, τριάντα πέντε αδιαλείπτως παρών σε μια διακονία που δεν καταδέχτηκε
ποτέ να γίνει κανενός διακονιά. Λάθη χωρίς αμφιβολία έγιναν, υπερβολές
φορτισμένες έγιναν, επιεικείς κυρίως του ελληνικού δραματολογίου
αντιμετωπίσεις έγιναν. Όλα τα ανθρώπινα. Συμπορεύτηκα αυτά τα τριάντα πέντε
χρόνια με παλιούς και νέους Έλληνες δημιουργούς. Πολλούς αποχαιρέτησα,
πολλαπλάσιους υποδέχτηκα, δέχτηκα επιθέσεις, αντεπιτέθηκα. Συνομίλησα δημόσια
με τον Μινωτή, τον Ροντήρη, τον Κουν, τον Κατράκη, τη Λαμπέτη, τη Χατζηαργύρη,
τον Βολανάκη, τον Κατσέλη, τον Μουζενίδη, τον Λιδωρίκη, τον Λιγνάδη, τον Λίνο
Πολίτη, τον Δρομάζο, τον Χειμωνά, τον Χορν σε συζητήσεις, συνέδρια, επιτροπές.
Κονταροχτυπηθήκαμε με αμοιβαίο σεβασμό ο καθένας στις ιδέες του (και
αναφέρομαι σε λίγους από τους οριστικά πλέον φευγάτους).

Θέλω ιδιαίτερα να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου προς τα διευθυντικά στελέχη του
οργανισμού, όπου ανήκουν τα φύλλα που με φιλοξένησαν, για την απόλυτη
ελευθερία γνώμης που μου εξασφάλισαν και συνεχίζουν να μου εξασφαλίζουν.
Διαδέχτηκα γίγαντες, τον Τερζάκη, τον Πλωρίτη, τον Βαρίκα και ένιωσα βαρύ το
φορτίο να συνεχίσω σ’ αυτά τα φύλλα μια μακριά παράδοση που θεμελίωσαν και
κύρωσαν ένας Φώτος Πολίτης, ένας Μελάς, ένας Παπανούτσος, ένας Ροδάς, ένας
Σταματίου και ο φίλος που πρέσβευσε υπέρ εμού, Κωστής Σκαλιώρας. Με συγκίνηση
στρέφω τη μνήμη μου στον πρώτο μου διευθυντή, τον αείμνηστο Ανδρέα Δημάκο στο
«Βήμα» και στον ακριβό φίλο που τόσο αιφνίδια μας άφησε πέρυσι, τον Λέοντα
Καραπαναγιώτη, που τριάντα τέσσερα χρόνια, δύσκολα, βαδίσαμε χωρίς να
ανταλλάξουμε πικρό λόγο.

Παρέστην στην άνθηση της νεοελληνικής δραματουργίας και ευτύχησα να ρισκάρω
υποδεχόμενος νέους σκηνοθέτες, εικαστικούς, μουσικούς, χορογράφους και
ηθοποιούς, μεταφραστές, νέους προικισμένους δασκάλους. Βρήκα την Αθήνα με
πέντε, έξι θέατρα και σήμερα πρέπει για λόγους χρόνου και χώρου εφημερίδας να
επιλέξω πενήντα παραστάσεις τον χρόνο από τις 300 που ανεβάζονται!!

Αλλά αρκούν οι ευσυγκινησίες και οι απολογισμοί. Συνεχίζουμε. Μαζί, αγαπητοί
αναγνώστες, διότι, όπως θέατρο δεν υπάρχει χωρίς θεατές, γραφιάς δεν υπάρχει
χωρίς αναγνώστες. Και πρέπει εδώ να ξαναεξομολογηθώ πως όταν ξεκίναγα τον
Οκτώβριο του 1971 ένα και μόνο ερώτημα καυτό με βασάνιζε: Για ποιους γράφω;
Ποιος ενδιαφέρεται γι’ αυτά που γράφω; Ποιες ανάγκες πνευματικές μπορεί να
καλύψει το γραπτό μου; Και ποιο επίπεδο μόρφωσης; Παρ’ όλα τα τεκμήρια που έχω
τριάντα πέντε χρόνια, ακόμη βασανίζομαι, αφού δεν μπορώ να γνωρίζω από το ευρύ
μορφωτικό φάσμα που διαβάζει αυτήν την εφημερίδα ποιος ενδιαφέρεται. Ποιος
χορταίνει και ποιος γκώνει και, γιατί όχι, ποιος ξερνάει αλλά και ποιος
πεινάει, ζητώντας περισσότερα ή βαθύτερα; Ίσως δεν το μάθω ποτέ. Ευτυχώς, για
να μπορώ κάθε φορά να παλεύω για το καλύτερο, μακριά από απογοητεύσεις και
αλαζονείες. Τέλος πάντων.

Είδα στο θέατρο του Παπάγου την τελευταία παράσταση της «Ανδρομάχης» του
Ευριπίδη από τον «Οργανισμό Ελληνικού Θεάτρου: Αιχμή». Είναι άξιο έρευνας το
γεγονός πως αυτή η κυριολεκτικά «πολιτική» τραγωδία του μεγάλου Αμφισβητία
τραγικού παίζεται τόσο σπάνια. Και είναι περίεργο και για έναν άλλο λόγο
καθαρά καλλιτεχνικό. Έχει ρόλους. Έξι τουλάχιστον ρόλους πρώτης τάξεως,
ικανούς να ελκύσουν το ενδιαφέρον ενός ηθοποιού. Βέβαια είναι έντονος στο
κείμενο ένας απόλυτος, κάθετος, αντισπαρτιατισμός που, με σημερινό πολιτικό
λεξιλόγιο, δεν θα απείχε από τον χαρακτηρισμό ρατσιστικός. Εύκολα κανείς
σήμερα μπορεί να αναχθεί σε ανάλογες ρατσιστικές θέσεις. Γραμμένη η τραγωδία
στις δύσκολες για τους Αθηναίους περιστάσεις του Πελοποννησιακού Πολέμου
επιτρέπει στον ποιητή να τονώσει το φρόνημα των μετόπισθεν «στολίζοντας» τους
αντιπάλους με όλα τα ανθρώπινα ελαττώματα. Ο αντίπαλος είναι ψεύτης, αλαζόνας,
δόλιος, φιλοχρήματος, μηχανορράφος, πανούργος, ανήθικος, ύπουλος, υποκριτής,
ακόλαστος κ.τ.λ. Ο τολμητίας τραγικός υπονομεύει μια ολόκληρη μυθολογική,
επική και τραγική παράδοση, αφού παρουσιάζει τον Μενέλαο ως δειλό, απατεώνα,
εθελούσιο κερατά, άφιλο, ασυνεπή και καιροσκόπο, τον Ορέστη (ενάντια σ’ όλη
την προηγούμενη στον Αισχύλο, τον Σοφοκλή ακόμη και στον ίδιον τον Ευριπίδη
παράδοση ενός τραγικού μεν αλλά ευθέος χαρακτήρα νέου) ως κοινό δολοφόνο,
ύπουλο συνωμότη, εκδικητικό, ζηλόφθονο κ.τ.λ. Ακόμη και την κόρη της Ελένης,
Ερμιόνη, την προικίζει με τη λαγνεία, την κακία και την κακεντρέχεια αλλά και
την αναισθησία της μητέρας της, θέτοντας για πρώτη φορά σε συζήτηση υποθέσεις
για κληρονομημένες ιδιότητες. Η συμπάθεια, πάγια στα τρωικά έργα του, του
Ευριπίδη προς τις Τρωαδίτισσες κυρίως (θυμίζω: Εκάβη, Κασσάνδρα, Πολυξένη),
στην Ανδρομάχη γίνεται μέτρο ηθικής και υψηλόφρονης αρετολογίας.

Από την άλλη, η ανθρωπιά του Πηλέα που προστατεύει και σώζει παλεύοντας άγρια
μια αλλοδαπή σκλάβα, είναι μια δραματική συγκεφαλαίωση των θεωριών των
σοφιστών, κυρίως του Αντιφώντα, για την ισότητα των ανθρώπων και την απόρριψη
της κατεστημένης διχαστικής θεωρίας Έλλην – Βάρβαρος. Αν μάλιστα, χωρίς να
θεωρηθώ αναχρονιστικός, ήθελα να καλύψω με σύγχρονη ορολογία το είδος που
υπηρετεί ο Ευριπίδης δεν θα δίσταζα να παραπέμψω στο επικό θέατρο του Μπρεχτ.
Ο αρχαίος ποιητής θέτει ερωτήματα για την ιστορία, για τον πόλεμο, την αγωγή,
την παιδεία, την παράδοση, τα ήθη και τολμηρές απορίες για την ύπαρξη και τη
σκοπιμότητα του θείου. Αξιοσημείωτη πάντως από δραματολογική σκοπιά είναι η
παρατήρηση πως ο Ευριπίδης δομεί τα έργα του χρησιμοποιώντας μοτίβα που συχνά
τα επαναφέρει ή με άλλη χρήση τα δανείζεται από άλλες τραγωδίες του. Π.χ. στην
«Ανδρομάχη» ο πρόλογος μοιάζει με τον πρόλογο της «Ελένης»· και στα δύο έργα η
ηρωίδα προλογίζει έχοντας καταφύγει ζητώντας άσυλο σε ναό, επειδή κινδυνεύει.

Η παράσταση που σκηνοθέτησε ο Γιάννης Νικολαΐδης είχε ένα ενδιαφέρον ατού. Τη
μετάφραση του Κώστα Πολιτόπουλου. Οι αναγνώστες μου γνωρίζουν τις επιφυλάξεις
μου για μεταφράσεις σε δεκαπεντασύλλαβο. Οι επιφυλάξεις έγκεινται στους
κινδύνους που ελλοχεύουν στην εκφορά αυτού του γνήσιου κατά τα άλλα ελληνικού
μέτρου, αφού είναι σημαδεμένο από το δημοτικό τραγούδι, αλλά κυρίως από τα
δραματικά ειδύλλια, την «Γκόλφω» και τον Αγαπητικό της Βοσκοπούλας. Έχει, και
το γνωρίζω, υποστηριχτεί πως ο δεκαπεντασύλλαβος ως κοινόχρηστος ήχος της
νεοελληνικής λαλιάς είναι πιο κοντά στον ιαμβικό τρίμετρο των τραγικών
επεισοδίων. Ο κίνδυνος όμως είναι υπαρκτός. Χαίρομαι που στην παράσταση του
Νικολαΐδη οι επιφυλάξεις μου άρθηκαν, η καλή θέση των τομών, οι διασκελισμοί
και η απλότητα στην εκφορά απέφυγαν τη μονοτονία και τη ρυθμομανία. Εξάλλου οι
έμπειροι ηθοποιοί, ο Ψαρράς, ο Πάρλας, ο Κωστής, η Πιερράκου αλλά και η
Φιλοσόφου ακολουθώντας δόκιμη παράδοση συνετέλεσαν στο να ακουστεί και καθαρό
το νόημα και να αποφευχθεί ο στόμφος.

Τα σκηνικά του Γιάννη Παναγόπουλου χρηστικά και βολικά για περιοδεύον
συγκρότημα είχαν και σεμνότητα ύφους. Θαυμάσια τα κοστούμια της Όλγας Σχοινά.
Ο Σταμάτης Παπαδάκης έγραψε ωραία μοτίβα, τα οποία και τραγουδήθηκαν
μελωδικότατα από τον χορό.

Κοντά στα δικά μας δεινά

Ο επταμελής Χορός με κορυφαίες την Πιερράκου, τη Λία Πάρλα και την πολλά
υποσχόμενη νέα ηθοποιό Δανάη Καλαχώρα είχε και λόγο ύπαρξης και ρητό λόγο
δραματουργικά. Η Φωτεινή Φιλοσόφου είναι ηθοποιός με ασκημένο φωνητικό όργανο
αλλά υποκριτικά υπηρετεί μια παλιότερη άποψη για την υποκριτική της τραγωδίας.
Έχει κύρος ωστόσο και σαφήνεια στη συγκρότηση της μορφής που ενσαρκώνει.

Η τροφός της Πιερράκου εύστοχη και η φθιώτισσα της Πάρλα λιτή. Ο Χρήστος
Πάρλας με τη μεγάλη πείρα του με μέσα λιτά έδωσε όλο τον κυνισμό του Μενέλαου.
Ο Ιάκωβος Ψαρράς έπαιξε με δύναμη τον Πηλέα και στις ρητορικές τιράντες της
επιχειρηματολογίας και κυρίως στον συνταρακτικό θρήνο στο φινάλε. Ο Τάσος
Κωστής, έκπληξη, στον Αγγελιαφόρο. Δυνατός στην ακρίβεια της περιγραφής, λιτός
και μετρημένα συγκινημένος. Ο Τάσος Πολιτόπουλος (Ορέστης) λίγο αμήχανος, έχει
σκηνική παρουσία. Τόνισε περισσότερο τον βασανισμένο μητροκτόνο και απλά
σκιαγράφησε τον κυνικό εκβιαστή και συνωμότη ζηλόφθονο. Η Ερμιόνη της Τζένης
Οικονόμου παλιομοδίτικα υπερβολική και μελοδραματικά σχεδιασμένη. Το
ουσιαστικό είναι πως η παράσταση λειτούργησε, ακούστηκε ο λόγος και για τους
πολλούς αποκαλυπτική η πολιτική διάστασή του πολύ κοντά, δυστυχώς, στα δικά
μας, διεθνή, σήμερα πολιτικά δεινά.