«Γιατί κάνατε τη γλώσσα πολιτική;»

«Μου έκανε εντύπωση που στην ελληνική τηλεόραση υπήρχε εκπομπή για τη γλώσσα. Στην Αγγλία δεν θα συνέβαινε ποτέ κάτι τέτοιο. Οι Έλληνες έχουν εμμονή με τη γλώσσα τους. Αλλά ό,τι και να κάνουν, η γλώσσα αλλάζει και πάντοτε θα αλλάζει», λέει ο καθηγητής στο Κέιμπριτζ Τζέφρι Χόροκς που έγραψε την Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας

«Η γλώσσα δεν είναι εγγενώς πολιτική. Στην Ελλάδα έχει αναχθεί σε πολιτική. Το
γλωσσικό ζήτημα ήταν γελοίο. Ήταν μια στάση διανοουμένων που νόμιζαν πως τα
ήξεραν όλα· ήταν ο θρίαμβος της ιδεολογίας πάνω στην κοινή λογική. Δεν μπορείς
να επιβάλεις στους ανθρώπους πώς να μιλούν. Σε 50 χρόνια δεν θα ασχολούμαστε
με την εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας, όπως δεν ασχολείται σήμερα κανείς με την
αγγλική γλώσσα. Ο καθένας θα μιλάει όπως θέλει να μιλάει».

Ο Τζέφρι Χόροκς πάντως όχι μόνο ασχολήθηκε με την ιστορία και την εξέλιξη της
ελληνικής γλώσσας, αλλά έπιασε το νήμα της από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα,
εξέτασε τις αλλαγές της, την τοπική και κοινωνική της ετερογένεια, τη γραπτή
και προφορική της μορφή αλλά και τον διχασμό, ανάμεσα σε λόγια και
καθομιλουμένη, που ταλαιπώρησε την ελληνική κοινωνία επί σειρά αιώνων.
Αποτέλεσμα της πολύχρονης έρευνας του διακεκριμένου γλωσσολόγου και καθηγητή
Συγκριτικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ ήταν, το διεθνώς
αναγνωρισμένο βιβλίο «Ελληνικά: Η ιστορία της γλώσσας και των ομιλητών της»
που μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά (Εκδόσεις Εστία).

Για τον Χόροκς η ελληνική γλώσσα δεν είναι απλώς ένα σύστημα συμβόλων – παρά
τη μεγάλη προσφορά τού έργου του στην κατανόηση της συντακτικής δομής τής
σύγχρονης ελληνικής γλώσσας. Είναι κυρίως η ιστορία των ομιλητών της, την
οποία και αναδεικνύει μέσα από το βιβλίο του. «Η αλήθεια είναι ότι έγραψα το
βιβλίο εντελώς εγωιστικά. Για μένα. Μαθαίνοντας αρχαία ελληνικά στο σχολείο κι
αργότερα στο Πανεπιστήμιο, αλλά και ταξιδεύοντας συχνά στην Ελλάδα, πάντα με
απασχολούσε το ερώτημα πώς συνδέεται η αρχαία με τη νέα ελληνική γλώσσα», λέει
στα «ΝΕΑ» ο Βρετανός καθηγητής που βρέθηκε στη χώρα μας προσκεκλημένος του
Βρετανικού Συμβουλίου στην Αθήνα και των Εκδόσεων Εστία.

Το εντυπωσιακό για τον Χόροκς είναι το γεγονός ότι οι Έλληνες ενδιαφέρονται
τόσο πολύ για τη γλώσσα τους, σε αντίθεση με τους Βρετανούς συμπατριώτες του.
«Στην Αγγλία δεν έχουμε κανέναν έλεγχο για το πώς αναπτύσσεται η αγγλική
γλώσσα. Και είχαμε πάντα την ίδια πραγματιστική αντιμετώπιση». Ενώ στην
Ελλάδα, συνεχίζει, η γλώσσα γίνεται πολιτικό ζήτημα. «Νιώθετε ότι με κάποιον
τρόπο πρέπει να παρέμβετε. Οι πολιτικοί, οι διανοούμενοι, όλοι. Είναι, όμως
χάσιμο χρόνου, γιατί η γλώσσα αλλάζει και θα αλλάζει, ό,τι κι αν κάνουν οι
πολιτικοί και οι φιλόσοφοι. Στο τέλος, θα γίνει αυτό που είναι να γίνει. Ακόμη
και ο φόβος με την κυριαρχία των αγγλικών λέξεων, κυρίως αυτών που αναφέρονται
στην τεχνολογία, δεν ξέρω πόσο βάσιμος είναι. Θα δούμε. Αλλά ό,τι και να
γίνει, δεν θα είναι ούτε καλό ούτε κακό. Ούτε πρόοδος ούτε παρακμή. Θα είναι
απλώς αλλαγή».

Στην αφήγηση τής ιστορίας της ελληνικής γλώσσας, ο Χόροκς αναλύει ιδιαίτερα το
γλωσσικό ζήτημα και τις επιπτώσεις του στην εξέλιξή της. «Το βασικό ζήτημα
στην ελληνική γλώσσα από τον 4ο αιώνα μέχρι και τις αιματηρές συγκρούσεις του
19ου και 20ού αιώνα είναι το ίδιο. Ποια θα είναι η επίσημη γλώσσα. Η ατυχία
των Ελλήνων είναι ότι επειδή η Γραμματική της ελληνικής γλώσσας δομήθηκε πολύ
παλιά, νόμιζαν ότι η γλώσσα είναι στατική. Αλλά δεν είναι έτσι. Η εμμονή στη
σύνδεση με την αρχαιότητα είχε απόλυτη σχέση με τις συνθήκες διαμόρφωσης του
ελληνικού κράτους. Ακόμη και σήμερα, διαβάζοντας τις ελληνικές εφημερίδες
διαπιστώνω ότι κάποια κείμενα έχουν στοιχεία της καθαρεύουσας. Βέβαια αυτό
είναι διαφορετικό. Δεν έχει πρόβλημα πια η Ελλάδα. Μπορεί κανείς να
χρησιμοποιεί το παρελθόν ή να το αγνοεί. Για ποικιλία στο στυλ και το ύφος δεν
είναι κακό να χρησιμοποιεί κανείς την καθαρεύουσα».

Οι ρίζες της διγλωσσίας

Αν και το γλωσσικό ζήτημα πολιτικοποιήθηκε μετά το 1821, ο Χόροκς αναδεικνύει
τις βαθύτερες, πρότερες τής νεωτερικότητας ρίζες του στην ελληνιστική περίοδο,
όταν η στροφή στη διγλωσσία οδήγησε στην επικράτηση ενός άκαμπτου αρχαϊσμού.
Ως πιο σημαντικές περιόδους στην εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας θεωρεί δύο
φάσεις· μια αρχαία και μια σύγχρονη. «Πρώτον, το γεγονός ότι οι Ρωμαίοι
υιοθέτησαν την ελληνική, ήταν η εγγύηση τής επιβίωσής της και μάλιστα ως
γλώσσας υψηλού κύρους. Και δεύτερον, το ότι όταν η Ελλάδα “ανακαλύφθηκε” ξανά
και της δόθηκε νέα ύπαρξη, οι Έλληνες εστίασαν στη γλώσσα· και έφτιαξαν μια
γλώσσα για τη διαχείριση μιας σύγχρονης χώρας».

INFO

Τζέφρι Χόροκς, «Ελληνικά: Η ιστορία της γλώσσας και των ομιλητών της»,
Εκδόσεις Εστία, μτφ. Μελίτα Σταύρου, Μαρία Τζεβελέκου, Σελ. 692, Τιμή: 40 ευρώ.