Ξαναστήνουν τα ατελιέ του Γκρέκο!

Κοινά προσχέδια επί δύο μήνες και ατέρμονες συζητήσεις για να πετύχουν την πινελιά του Γκρέκο χρειάστηκαν ο Νίκος Μόσχος (μπροστά) και ο Στέλιος Πετρουλάκης (πίσω) για να καταφέρουν να αντιγράψουν με ακρίβεια τα έργα του σπουδαίου Έλληνα ζωγράφου του 16ου αιώνα. Αριστερά: «Νιώθουμε να υποδυόμαστε κι εμείς έναν ρόλο τη στιγμή που καλούμαστε να αντιγράψουμε πινελιά προς πινελιά τα έργα του Γκρέκο», λέει εκ μέρους των τριών ζωγράφων ο Σάββας Γεωργιάδης (δεύτερος από αριστερά), ενώ και ο – Βρετανός – Γκρέκο της ταινίας, Νικ Άσντον (με την παλέτα) έκανε μαθήματα ζωγραφικής για να ανταποκριθεί στις ανάγκες του ρόλου

Από το πρώτο σχέδιο μέχρι την τελευταία πινελιά, δώδεκα γνωστά έργα του
Δομήνικου Θεοτοκόπουλου είναι έτοιμα να «ξαναγεννηθούν» μπροστά στην
κινηματογραφική κάμερα και να αποκαλύψουν άγνωστες πτυχές της καλλιτεχνικής
δημιουργίας του σπουδαίου ζωγράφου του 16ου αιώνα, ο οποίος κατατάσσεται στους
κορυφαίους της Ιστορίας της Τέχνης. Η «αναγέννηση» δε, θα γίνει μέσα στα
τέσσερα ατελιέ που έστησε ο καλλιτέχνης – από το λουσμένο στο φως εργαστήρι
του στο Ηράκλειο μέχρι το σκοτεινό του στούντιο στο Τολέδο – και τα οποία
«ζωντανεύουν» με αφορμή την κινηματογραφική υπερπαραγωγή -βιογραφία «Ελ
Γκρέκο» που φέρει την υπογραφή του Γιάννη Σμαραγδή.

Η «Αγία Οικογένεια» – όπου η Παναγία θεωρείται πορτρέτο της συντρόφου του,
Χερόνιμα Ντε Λας Κουέβας – το «Πορτρέτο του Μεγάλου Ιεροεξεταστή» (είναι το
μοναδικό του οποίου θα δούμε οκτώ διαφορετικές φάσεις), «Ο Ευαγγελιστής Λουκάς
ζωγραφίζει τη βρεφοκρατούσα Παναγία» (έργο της πρώτης περιόδου του Γκρέκο),
αλλά και η εμβληματική «Ταφή του κόμητος Οργκάθ», είναι μερικά μόνο από τα
έργα που εξετάστηκαν από την πολυφασματική κάμερα του Ινστιτούτου Ηλεκτρονικής
Δομής και Λέιζερ του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας με έδρα το Ηράκλειο
Κρήτης.

Τα μυστικά της τεχνικής του Γκρέκο, αλλά και κάθε στάδιο της δουλειάς
του που έφερε στο φως η κάμερα, πέρασαν στα χέρια των τριών κρυφών
πρωταγωνιστών της ταινίας, των νέων ζωγράφων Σάββα Γεωργιάδη, Νίκου Μόσχου και
Στέλιου Πετρουλάκη, οι οποίοι και ανέλαβαν το δύσκολο έργο της αντιγραφής κάθε
φάσης των 12 έργων (από τα 100 και πλέον συνολικά), που θα εμφανιστούν στην
ταινία.

«Είναι μεγάλη πρόκληση για κάθε ζωγράφο» λέει στα «ΝΕΑ» ο Σάββας Γεωργιάδης.
«Έχουμε την ευκαιρία να μπούμε στον αιώνα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου και να
προσπαθήσουμε να δούμε πώς κατανοούσε τον κόσμο γύρω του. Χάρη στην τεχνολογία
μάθαμε και αρκετά για την τεχνική του, όπως το ότι σκούπιζε τα χρώματα για να
βγάζει φως, ότι χρησιμοποιούσε ως βάση το κεραμιδί, αν και όχι πάντα στον ίδιο
τόνο, που τον βοηθούσε να ελέγχει τις εντάσεις των χρωμάτων…», προσθέτει και
επισημαίνει πως επί δύο μήνες με τους άλλους δύο συναδέλφους του έφτιαχναν
προσχέδια και ανέλυαν τη δυναμική της πινελιάς του Γκρέκο για να πετύχουν
ομοιογενές αποτέλεσμα.

Οι δυσκολίες στο εγχείρημα, που ακόμη βρίσκεται σε εξέλιξη, καθώς αυτές τις
ημέρες οι τρεις ζωγράφοι μετακόμισαν σε κοινό ατελιέ (στου Γκύζη), ώστε να
μπορούν να δουλέψουν τα μεγάλα έργα, δεν έλειψαν. «Το δυσκολότερο έργο μέχρι
στιγμής ήταν “Ο Ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει τη βρεφοκρατούσα Παναγία”
επειδή έχει καταστραφεί αρκετά και λείπουν πρόσωπα, οπότε με βάση μελέτες για
το πώς θα πρέπει να ήταν αρχικά καταφέραμε να το συμπληρώσουμε», εκτιμά ο κ.
Γεωργιάδης.

Για ποιoν λόγο ήταν απαραίτητη όλη αυτή η διαδικασία; «Αν
χρησιμοποιούσαμε μια απλή μεταξοτυπία μπροστά στην κάμερα το έργο θα έδειχνε
ψεύτικο. Χρειαζόταν ο “όγκος” της ζωγραφικής, του ζωγραφισμένου έργου στον
καμβά», εξηγεί ο σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής, που διέθεσε ένα σεβαστό ποσό
από την προϋπολογισμού άνω των επτά εκατομμυρίων ευρώ ταινία του για να γίνει
η επιστημονική έρευνα και η αντιγραφή βήμα προς βήμα των έργων.

«Ο χώρος που δημιούργησε τα αριστουργήματά του ο Γκρέκο όμως είναι εξίσου
σημαντικός με τα ίδια τα έργα. Είναι ο ναός του», προσθέτει ο κ. Σμαραγδής.
Επτά χρόνια ερευνών απαιτήθηκαν για την αναβίωση των τεσσάρων εργαστηρίων του
Θεοτοκόπουλου σε Ηράκλειο, Βενετία, Μαδρίτης και Τολέδο και του μεγάλου ατελιέ
του Τιτσιάνο στη Βενετία. Κείμενα εποχής, πίνακες ζωγραφικής και χαρακτικά που
απεικόνιζαν ατελιέ ζωγράφων «επιστρατεύτηκαν», ώστε να αποδοθεί όσο το δυνατόν
πιο πιστά η ατμόσφαιρα.

Το αποτέλεσμα που θα δούμε στην οθόνη; Το εργαστήρι του Ελ Γκρέκο στο
Ηράκλειο είναι ένα δωμάτιο μικρό, λουσμένο στο φως. Στο κέντρο ένα καβαλέτο
και γύρω μικρά τραπεζάκια γεμάτα πήλινα αγγεία με χρωματιστές σκόνες, πινέλα
με στρογγυλεμένες άκρες και δεμένα με σπάγγο και πουγκιά από δέρμα χοίρου με
διάφορα διαλυτικά υγρά. Κάπου στο βάθος ένας καναπές για τις ώρες της
ανάπαυσης. Στους γαλάζιους – στο χρώμα της θάλασσας – τοίχους, κρέμονται
βυζαντινές εικόνες, στις οποίες κυριαρχεί το χρυσό και διακοσμητικά υφαντά σε
χρώματα κόκκινο και μαύρο. Και από το ταβάνι αιωρούνται τρεις άγγελοι, σαν
μαριονέτες, που μοιάζουν βγαλμένοι από βυζαντινή τοιχογραφία και τους οποίους
ο Θεοτοκόπουλος μετέφερε σε κάθε ατελιέ του. Η αίσθηση που αφήνει στον θεατή
είναι του λιτού χώρου όπου βασιλεύει η δημιουργική αταξία.

Εντελώς διαφορετική είναι η εικόνα του τελευταίου του ατελιέ, στο Τολέδο.
Δεκάδες μεγάλα έργα συσσωρευμένα το ένα πάνω στο άλλο, δίνουν πλέον το στίγμα
του επιτυχημένου καλλιτέχνη, ενώ και πάλι η λιτότητα χαρακτηρίζει τον χώρο. Η
ριζική διαφορά είναι όμως πως στην Ισπανία πλέον δεν έχει ούτε ένα παράθυρο.
Δεν αφήνει το εξωτερικό φως να διεισδύει από πουθενά, αλλά αρκείται σε εκείνο
που αναδύεται από τους πίνακές του. «Η εικόνα από εργαστήρι σε εργαστήρι θα
αλλάζει. Δεν είναι μόνο οι διαφορετικές περιοχές, αλλά και η διαφορετική θέση
που είχε ο Γκρέκο σε κάθε τόπο σε σχέση με την ευρωπαϊκή ζωγραφική», εξηγεί ο
Γιάννης Σμαραγδής.

Τέχνη στην αμερικανική βάση

Στην πατρίδα του Θεοτοκόπουλου, το Ηράκλειο της Κρήτης, θα στηθούν τα δύο από
τα τέσσερα εργαστήριά του και συγκεκριμένα στο εκθεσιακό κέντρο της πρώην
αμερικανικής βάσης, ενώ τα άλλα δύο μαζί με του Τιτσιάνο θα στηθούν στην
Αθήνα. Πρόθεση του σκηνοθέτη μετά το πέρας των γυρισμάτων είναι να διατηρηθεί
το σκηνικό στη θέση του και να παραμείνουν προς έκθεση τα 12 αντίγραφα έργων
μαζί με τις διαφορετικές φάσεις τους, δημιουργώντας ένα μουσείο για τον
«μεταφυσικό ζωγράφο», μια κίνηση που θα έχει «συμβολικό χαρακτήρα και θα
ταυτίσει τον καλλιτέχνη με την πόλη του», λέει ο Γιάννης Σμαραγδής.

Και εργαστήρι του Τιτσιάνο

Οι θεατές του «El Greco» θα έχουν την ευκαιρία να ρίξουν μια ματιά και στο
εργαστήρι του Τιτσιάνο, όπου το κλίμα θα θυμίζει όμως περισσότερο
«βιομηχανία», ενώ 60 έργα του σπουδαιότερου Βενετού ζωγράφου του 16ου αιώνα θα
περάσουν μπροστά από την κάμερα, όπως και ο ίδιος ο καλλιτέχνης, ως δάσκαλος
του Γκρέκο, σε κάποιες στιγμές δημιουργίας.

Έξι μήνες μαθήματα ζωγραφικής

Ο 27χρονος Βρετανός ηθοποιός που θα υποδυθεί τον Γκρέκο, Νικ Άσντον, εδώ και
έξι μήνες παρακολουθεί μαθήματα ζωγραφικής στη χώρα του, ώστε να μπορεί να
κινεί το χέρι του σαν πραγματικός καλλιτέχνης. Βέβαια στα κοντινά πλάνα της
ταινίας το χέρι του θα «ντουμπλάρεται» από το χέρι ενός από τους τρεις ζωγράφους.