TPITH AΠOΨΗ H δημοσιοποίηση της φτώχειας

Πολλές φορές θα έχουμε αναρωτηθεί γιατί τόσο συχνά, σχεδόν καθημερινά, τόσοι
πολλοί άνθρωποι εκτίθενται στις τηλεοπτικές οθόνες με σκοπό να μιλήσουν για τη
δεινή οικονομική κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει. Κι από την άλλη, σπάνια
έως ποτέ βλέπουμε, εκτός ίσως από κάποιες εκπομπές λάιφ στάιλ, ανθρώπους από
τον κόσμο των επιχειρήσεων και εν γένει οικονομικούς παράγοντες να λένε τα
«προβλήματά» τους και να «ανοίγουν» τις πολυτελείς κατοικίες τους στον
αδιάκριτο τηλεοπτικό φακό.

Γεγονός είναι ότι αν στο παρελθόν τα δελτία ειδήσεων στρέφονταν και
αναφέρονταν στις επίσημες θεσμοθετημένες πηγές της κοινωνίας (οργανώσεις,
πολιτικοί, στρατιωτικοί κ.τ.λ.), στις μέρες μας στρέφονται σε θέματα
ανθρώπινου ενδιαφέροντος και στα προβλήματα των απλών ανθρώπων. Όμως κάτι
τέτοιο εν μέρει εξηγεί γιατί οι απλοί άνθρωποι τόσο εύκολα μας πλημμυρίζουν με
όλες τις λεπτομέρειες της ταλαίπωρης ζωής τους. Μήπως αυτοεκτίθενται για να
γίνουν έστω και πέντε λεπτά διάσημοι που αντιστοιχούν στη ζωή τους προς
επιβεβαίωση της πρόβλεψης του Άντι Γουόρχολ; Είναι γνωστό ότι στην εποχή της
τηλεοπτικής εικόνας επιθυμούν μέσα από τις δυνατότητες αλλά και τις αδυναμίες
τους να εισέλθουν στον στίβο της δημοσιότητας, να αποκτήσουν έστω και εφήμερη
ορατότητα.

Αυτό όμως δεν εξηγεί πλήρως γιατί όλο και περισσότεροι άνθρωποι δημοσιοποιούν
τόσο εύκολα την προσωπική τους ζωή και προβλήματα. Όσο και να σαγηνεύονται από
τα μέσα ενημέρωσης και την ορατότητα που αυτά δίνουν, κυρίως στις άμεσες
ομάδες αναφοράς τους, παραμένει ζητούμενο γιατί αυτοί οι άνθρωποι
δημοσιοποιούν τη δυστυχία τους.

H απάντηση στο ερώτημα της αυτοέκθεσης έγκειται στο ότι το κάνουν αυτό επειδή
δεν έχουν τίποτα να κρύψουν. Αντίθετα, έχουν συμφέρον να καταστήσουν «ορατές»
τις συνθήκες της ζωής τους και να δημοσιοποιήσουν όσο πιο έντονα και
ενοχλητικά μπορούν τις αδικίες που υφίστανται. Άλλωστε, οι τιμές των προϊόντων
στις λαϊκές αγορές και στα σούπερ μάρκετ αφορούν κυρίως αυτούς τους ανθρώπους
που τους βλέπουμε πλέον καθημερινά στις τηλεοπτικές οθόνες να διαμαρτύρονται
και να μεμψιμοιρούν, παρά τους κατοίκους των πολυτελών επαύλεων που σχεδόν
ποτέ δεν πάνε μόνοι τους να ψωνίσουν.

Το πιο ολέθριο δεν είναι η δημοσιοποίηση της οικονομικής τους κατάστασης, ότι
δεν μπορούν πλέον να τα βγάλουν πέρα, αλλά η δυστυχία στην οποία έχουν
περιέλθει. Ως εκ τούτου, το άτομο ή τα άτομα που συχνά βλέπουμε στους
τηλεοπτικούς μας δέκτες να κλαυθμηρίζουν χάνουν κυρίως αξιοπρέπεια και
αυτοεκτίμηση πέρα από την ντροπή που ενδεχομένως μερικά από αυτά νιώθουν.
Υπόρρητα προσπαθούν να αντιταχθούν στη γενική εικόνα ή αντίληψη του κοινού ότι
μπορούν μέσες – άκρες να τα βγάλουν πέρα, παρά το γεγονός ότι μετατρέπονται σε
θέαμα, κάτι που και οι ίδιοι παραδέχονται συχνά. Κι αυτό γιατί, για πολλούς
ανθρώπους, αν κάτι δε προβληθεί από την τηλεόραση, δεν υφίσταται με την
κοινωνική του έννοια. Άλλωστε, οι περισσότεροι, ως έμπειροι πλέον τηλεθεατές,
έχουν διαπιστώσει ότι διάφορα θέματα ή και συνεντεύξεις πολιτικών κι άλλων
προσωπικοτήτων που δημοσιεύονται στον Τύπο μπορεί να περάσουν απαρατήρητα, θα
πάρουν όμως διαφορετική διάσταση, στην ουσία θα μεγεθυνθούν όταν θα προβληθούν
από την τηλεόραση. Στις μέρες μας είναι σχεδόν αδιανόητο για έναν, λόγου χάρη,
πολιτικό με ηγετικές φιλοδοξίες να μην «παρελάσει» από τα τηλεοπτικά κανάλια.
Το ίδιο βέβαια ισχύει και για άλλες κατηγορίες πολιτών και ομάδων. Στην
πραγματικότητα, στην εποχή της εικόνας όλοι αποσκοπούν στο να προσελκύσουν το
ενδιαφέρον της τηλεοπτικής κάμερας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο είναι εύλογο να αναρωτιόμαστε για τις επιδράσεις της
τηλεόρασης στη ζωή μας. Όμως, μέσα από τις εικόνες συχνά αποστερημένων και
ανθρώπων που με δυσκολία τα βγάζουν πέρα, είναι σαν η τηλεοπτική οθόνη να μας
προετοιμάζει στο υποσυνείδητό μας για την εμπέδωση μιας κοινωνίας έντονων
ανισοτήτων και ανασφάλειας. Εμείς, από την άλλη πλευρά, εκτός ενδεχομένως από
λίγα (;) λεπτά συγκίνησης, είμαστε αδιάφοροι για τις τύχες αυτών των ανθρώπων.
Ενδεχομένως και να χαιρόμαστε διακριτικά, αφού στην ουσία αισθανόμαστε
ικανοποίηση ότι είμαστε απλοί τηλεθεατές – πολίτες σε καλύτερη μοίρα. Τι
είδους όμως θεατές – πολίτες; Στην πράξη είμαστε παράλληλα και μάρτυρες, αφού
είμαστε πληροφορημένοι για το τι συμβαίνει όσο και να θέλουμε να «χαθούμε»
υποσυνείδητα στις πολυθρόνες και στους καναπέδες μας μέσα από τα πολλά θέματα
που παρελαύνουν από την τηλεοπτική μας οθόνη.

Όμως αυτή η αδιαφορία μας, στην ουσία η έντονη παθητικότητά μας, απέναντι σε
αυτές και παρόμοιες καταστάσεις είναι ανελέητη. Σηματοδοτεί την ανάδυση μιας
νέας κοινωνικής συμπεριφοράς, που επιτρέπει όλες τις βιαιότητες, τις πιο
ολέθριες και απεχθείς παραβιάσεις.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.