Eλπίδες που κρέμονται από μία κλωστή

Τάματα και αφιερώματα παρόμοια με τα σημερινά υπάρχουν από την προχριστιανική εποχή. Εδώ, ασημένιο τάμα, στο οποίο ο άγγελος βάζει το παιδί κάτω από τις προστατευτικές φτερούγες του

Ομοιώματα ανθρώπινων μορφών, σπιτιών και κάθε είδους ζώων – από άλογα και
γαϊδούρια μέχρι σκυλάκια – στεφάνων γάμου, εργαλείων, διπλωμάτων και βιβλίων,
τροχοφόρων, πλεούμενων και όλων ανεξαιρέτως των μερών του ανθρώπινου σώματος,
πλακέτες με χαραγμένη τη λέξη «ευχαριστώ», συνθέτουν έναν θαυμαστό μικρόκοσμο
που κρέμεται από μια κλωστή. Στο μεταίχμιο, όπου συναντώνται ο απτός κόσμος
και ο άυλος, ο ανθρώπινος και ο ιερός, η χειροτεχνία και η τέχνη, η έκφραση
μιας ευχής και το θαύμα της υλοποίησής της.

Τα τάματα, από μέταλλο, κερί, ζωγραφική κ.ά. υλικά, αποτελούν μια πανανθρώπινη
και πανάρχαιη πρακτική για να εξασφαλιστούν η προστασία των ανθρώπων, της
υγείας, της περιουσίας, η υλοποίηση των επιθυμιών, η ικανοποίηση των αναγκών,
αλλά και για να εκφραστεί ευχαριστία. H συνήθεια της κατασκευής του ομοιώματος
και η απόθεσή του σε τόπο ιερό, συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Τα τάματα εξελίσσονται σύμφωνα με τις ανάγκες. Ένα βιβλίο υποδηλώνει την ευχή για επιτυχία στις σπουδές

Στην Παναγία της Τήνου, εκτός από παράσημα, όπλα και βαρύτιμα κοσμήματα θα
δείτε αρκετά τιμημένα και πρόσφατα κερδισμένα ολυμπιακά μετάλλια – αφιερώματα
που προκαλούν θαυμασμό. Στον Πανορμίτη της Σύμης εξακολουθούν να φθάνουν με τα
κύματα σφραγισμένα μπουκάλια με ευχές και μηνύματα, λιβάνια, χρήματα και άλλες
προσφορές. Στην Κέρκυρα προσφέρουν στον Άγιο Σπυρίδωνα πασούμια, γιατί κατά τη
δοξασία χαλάει τα δικά του με τις συνεχείς επισκέψεις στα σπίτια των αρρώστων,
ενώ στη Μυτιλήνη, οι άνθρωποι πιο πρακτικοί προσφέρουν στον Άγιο σιδερένια
παπούτσια για να μη φθείρονται.

Διακόσια πενήντα τάματα από τη συλλογή 1.170 συνολικά κομματιών που κατήρτισε
ο αείμνηστος αιματολόγος Μικές Παϊδούσης, ο οποίος ενδιαφερόταν κυρίως για τα
τάματα υγείας, αφιερωματικές εικόνες και λαϊκότροπα ζωγραφιστά τάματα από τις
συλλογές του Μουσείου Μπενάκη, εκτίθενται τώρα στον Πύργο του Μπαζαίου στη
χώρα της Νάξου – ένα παλιό μοναστήρι που έγινε χώρος ποικίλων πολιτιστικών
εκδηλώσεων. Μαζί και φωτογραφίες της Μαρίας Χουλάκη, που αποτυπώνουν την
ποικιλία των σύγχρονων ταμάτων στις εκκλησίες, αλλά και έργα τέχνης του
Δημήτρη Ταλαγάνη, εμπνευσμένα από τη μορφή και τον τρόπο κατασκευής των
ταμάτων.

Τάμα γυναικείας μορφής που απαντάται στα εργαστήρια της Βενετίας

H ανθρωπολόγος Σοφία Χανδακά, που επί οκτώ χρόνια μελέτησε από ανθρωπολογικής
πλευράς τα τάματα σε παγκόσμια κλίμακα και επιμελήθηκε την έκθεση, πρόσθεσε
και μερικά ξενικά τάματα για να τονίσει τη διάδοσή τους. Σε μια εικόνα από το
Μεξικό ο ευγνώμων πολίτης ευχαριστεί τον Άγιο Ιούδα τον Θαδδαίο επειδή τον
βοήθησε και τον έκανε πλούσιο. Και να πώς: Στον δρόμο συνάντησε ληστές. Ο
ληστής του πήρε το πορτοφόλι, αλλά άφησε πίσω του μια τσάντα γεμάτη χρήματα.
«Κι έτσι την έκανα», καταλήγει περιχαρής ο τυχερός – άτυχος.

«Συγκεντρωμένα όλα μαζί τα τάματα, που κατά κανόνα βρίσκονται στο περιθώριο
τόσο του τελετουργικού περιβάλλοντος της εκκλησίας, αφού αντιπροσωπεύουν την
προσωπική σχέση του αφιερωτή – αγίου, όσο και του περιβάλλοντος των
λαογραφικών μουσείων, όπου εκτίθενται μαζί με άλλα ως απρόσωπα αντικείμενα
λαϊκής τέχνης, αποκαλύπτουν τώρα τόσο την ιδιαίτερη αισθητική αξία τους όσο
και πλήθος πληροφοριών κοινωνικού περιεχομένου, λέει η κ. Χανδακά.

Βασική ανθρώπινη ανάγκη

Μια χρυσή καρδιά και δυο ορθάνοιχτα αυτιά, παράκληση προς τον άγιο να εισακούσει την καρδιά της αφιερώτριας

«H αφιερωματική πρακτική αντέχει. Αποτελεί δε μια βασική ανθρώπινη ανάγκη με
την έννοια της ανταπόδοσης», εξηγεί η ανθρωπολόγος Σοφία Χανδακά. «Αυτή η
ανάγκη αλλάζει μορφές, αλλά υπάρχει ως δυναμική συνέχεια της τάσης του
ανθρώπου να δίνει μορφή και να κάνει ορατά τα συναισθήματα και τη σκέψη του. H
πρόσληψη των ταμάτων από θρησκευτική, λαογραφική, εθνογραφική, κοινωνική και
καλλιτεχνική πλευρά, αλλάζει. Σύμφωνα με τους δογματικούς κανόνες της
Εκκλησίας, δεν μπορείς να δώσεις ένα δώρο στον Θεό. Όμως οι άγιοι ήταν
άνθρωποι που άγγιξαν τη θεότητα, βρίσκονται στο μεταίχμιο του ιερού και του
ανθρώπινου κόσμου».

Κυρίως γυναίκες

Οι αφιερωτές είναι συνήθως γυναίκες. Αποδέκτες είναι πρωτίστως η Παναγία, η
μητέρα όλων και οι άγιοι θεράποντες προστάτες: οι γιατροί Κοσμάς και Δαμιανός,
ο Άγιος Παντελεήμων, η Αγία Μαρίνα που κατά τη λαϊκή δοξασία μαραίνει την
αρρώστια, ο Αϊ-Γιάννης που «γιαίνει», ο Άγιος Στυλιανός που στυλώνει.

INFO

«Λατρείας τάματα» στον Πύργο Μπαζαίου, στη Νάξο. Οργάνωση: Μουσείο Μπενάκη.
Επιμέλεια: Σοφία Χανδακά. Έως 3 Σεπτεμβρίου