Eυτυχία, η νέα (υποχρεωτική) θρησκεία

Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν την ευτυχία δώρο των θεών. Ο σύγχρονος άνθρωπος
τη θεωρεί δικαίωμα. H ιδέα της ευτυχίας δεν είναι, όμως, ένα οικουμενικό
ιδανικό με απήχηση σε όλες τις εποχές και τους πολιτισμούς, αλλά μια έννοια
που έχει εμφανώς αλλάξει μέσα στον χρόνο.

Τι είναι, λοιπόν, η ευτυχία; Έχει την ίδια έννοια για όλους τους ανθρώπους;
Και πού βρίσκεται; Στο χρήμα; Στην προσωπική επιτυχία; Στις απολαύσεις; Σε
αυτό που έχουμε ή σε αυτό που είμαστε; Μήπως κατέληξε να γίνει εμμονή του
σύγχρονου ανθρώπου, ώστε να μιλάμε γι’ αυτό που ο συγγραφέας Πασκάλ Μπρυκνέρ
ονόμασε «τρομοκρατία της ευτυχίας»;

«H ευτυχία σήμερα συνδέεται με κατοχή πραγμάτων. Δεν συνδέεται με την
επικούρεια γαλήνη, αλλά με την ένταση· μια ένταση, όμως, στην οποία οι
άνθρωποι δεν δίνονται ολοκληρωτικά, αλλά μόνο με ένα κομμάτι του εαυτού τους.
Όπως, για παράδειγμα, στην ερωτική εμπειρία που δύσκολα βρίσκουμε πια
περιπτώσεις ολοκληρωτικού πάθους» παρατηρεί στα «NEA» ο καθηγητής Πολιτισμού
και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Βασίλης Καραποστόλης. «Με όλες αυτές
τις περικοπές έχουν περικοπεί τα φόντα του ανθρώπου, οι δυνάμεις του να
επιχειρήσει οτιδήποτε ενέχει τον κίνδυνο της αποτυχίας».

Βασίλης Καραποστόλης

Το Βρετανικό Κολέγιο του Ουέλινγκτον αποφάσισε να εντάξει στο πρόγραμμά του κι
ένα μάθημα για την ευτυχία, την “επιστήμη της ευημερίας”, με στόχο να διδάξει
στους μαθητές πώς να είναι ευτυχισμένοι μέσα από την εφαρμογή της θετικής
ψυχολογίας. «Όλα αυτά μπορούν να οδηγήσουν σε ένα είδος νεο-αναλφαβητισμού, ο
οποίος δεν συνδυάζεται με τη διάθεση για πειράματα και το περιπετειώδες, και
αργά ή γρήγορα οδηγεί απλώς στη χρήση συνταγών. Είναι υπερβολικό κάτι τέτοιο
για τους μαθητές, αφού πρέπει να δοκιμάσουν και την απογοήτευση και την
αποτυχία πριν μάθουν να κατευθύνονται προς το ευτυχές αποτέλεσμα. Περικόπτεται
η διάθεση για την περιπέτεια και τη δοκιμή», σχολιάζει ο καθηγητής Πολιτισμού
και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Βασίλης Καραποστόλης. Σύμφωνα με τους
θετικούς ψυχολόγους, πάντως, μόλις ο άνθρωπος ξεφύγει από τη φτώχεια, ο
βασικός παράγοντας που μπορεί να τον οδηγήσει στην ευτυχία είναι το «σημείο
εκκίνησης», ένα φυσικό επίπεδο ευτυχίας το οποίο σε μεγάλο βαθμό
κληρονομείται.

Αφότου, από τον Διαφωτισμό κι ύστερα, οι κοινωνίες επωμίστηκαν το έργο
κατάκτησης της ευτυχίας – και ο παράδεισος που ο χριστιανισμός είχε μεταθέσει
στην ουράνια αταξική κοινωνία επέστρεψε στη γη – στο δεύτερο μισό του 20ού
αιώνα στην Ευρώπη εκδηλώθηκε ένας πυρετώδης ενθουσιασμός και μια υπέρμετρη
αισιοδοξία όπου ακόμη και η απλή αναφορά στη δυστυχία εθεωρείτο σαν κάτι
αναχρονιστικό, αν όχι χυδαίο.

«H αρχαιότητα ζούσε με την ελπίδα αναίρεσης του πόνου, ο χριστιανισμός
με τον εκθειασμό του, εμείς ζούμε με την άρνησή του, τον αποφεύγουμε σαν
μάστιγα», γράφει ο Πασκάλ Μπρυκνέρ στην «H αέναη ευφορία». «Ο θάνατος, ο
πόνος, η αρρώστια έγιναν τα μεγάλα αδιανόητα της σύγχρονης λαϊκής ιδεολογίας
κι έχουν πια αποκτήσει τη θέση του απορρίμματος».

ΑΥΞΗΣΗ ΕΚΔΟΣΕΩΝ

«Συνταγές αντί εμπειρίας»

Τελευταία, σημειώνεται εκδοτική έκρηξη σε συνταγές και μαγικές φόρμουλες
κατάκτησης της ευτυχίας ανά τον κόσμο. «Υπάρχει μια τάση παροχής
βιοσυνταγολογίων με οδηγίες και συμβουλές όχι μόνο για ζητήματα που είναι
φυσικό να τα αγνοεί κανείς, αλλά κυρίως για θέματα που η ίδια η εμπειρία των
ανθρώπων θα έπρεπε να υπαγορεύσει τι είναι ορθό και τι λάθος. Οι οδηγίες αυτές
έρχονται να υποκαταστήσουν την εμπειρία», λέει ο καθηγητής Πολιτισμού και
Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Βασίλης Καραποστόλης.

«Σαν να οδηγείς μόνο με ζώνη ασφαλείας»

«Πολλοί άνθρωποι έχουν ένα ιδανικό ευτυχίας που δεν έχει σχέση με την επιθυμία», λέει στα «NEA» ο διάσημος Γάλλος ψυχαναλυτής Μαρκ Στρως

«H ευτυχία είναι μια υποχρέωση σήμερα, όπως το να είσαι σε καλή υγεία, να μην
καπνίζεις, να μην κάνεις έρωτα χωρίς προφυλακτικό, να μην οδηγείς χωρίς ζώνη
ασφαλείας», λέει στα «NEA» ο Γάλλος ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Μαρκ Στρως,
μαθητής του Ζακ Λακάν, ιδρυτικό μέλος της Διεθνούς Σχολής Ψυχανάλυσης των
Φόρουμ του Λακανικού Πεδίου. «Αν δεν είσαι ευτυχισμένος, σημαίνει ότι
χρειάζεσαι ψυχίατρο. Υπάρχουν τόσες πολλές προσφορές στο σούπερ μάρκετ
ευημερίας στο οποίο ζούμε, που το να μην είσαι ευτυχής σημαίνει ότι είσαι
ανίκανος να επιλέξεις τι χρειάζεσαι». Για τη μόδα της έκδοσης βιβλίων με
συμβουλές αυτοβοήθειας για την ευτυχία, ο Στρως επισημαίνει ότι «συνεισφέρουν
στην ιδέα ότι οι άλλοι είναι ευτυχισμένοι ή καταφέρνουν να είναι. Καθένας από
μας πρέπει να πιστεύει ότι οι άλλοι είναι ευτυχισμένοι. Όπως ο γυμνός
βασιλιάς». Στην ψυχανάλυση τα πράγματα είναι διαφορετικά. «Δεν μιλάμε για
ευτυχία, που στην ψυχανάλυση δεν σημαίνει τίποτα εκτός από το να μην μπορεί
κανείς να πραγματοποιήσει τα ιδανικά του και, άρα, να είναι ανικανοποίητος.
Μιλάμε για επιθυμία και, βέβαια, επιθυμία και ευτυχία δεν σημαίνουν το ίδιο πράγμα».

Τι είναι για μένα…

Σταμάτης Φασουλής: «Ευτυχία είναι να αγαπάω, να μ’ αγαπάνε και να δουλεύω
σαν να κάνω διακοπές».

Γιώργος Νταλάρας: «Δεν είναι για πάντα, είναι για ώρες, για στιγμές, για
μέρες, για να την ξεχωρίζω. Είναι η μουσική, η φύση, τα λόγια της Άννας, το
γέλιο της Γιωργιάνας».

Βαγγέλης Ραπτόπουλος: «Ευτυχία είναι οτιδήποτε από τα πράγματα στα οποία
είμαι αφοσιωμένος, όπως η σχέση με τους οικείους μου, με τη δουλειά, που δεν
είναι απλό επάγγελμα. Τα τελευταία χρόνια προσπαθώ να παίρνω ευτυχία από απλά
πράγματα, όπως μια ωραία μέρα ή ένα ωραίο τοπίο. Ζούμε με τόσο ανώμαλο τρόπο
πια που πρέπει να εξασκηθείς για να το πετύχεις αυτό».

Λουκία Ρικάκη: «Να επιτρέπεις στην ανυπότακτη φύση σου να ανακαλύπτει και
να απολαμβάνει».

Σταμάτης Κραουνάκης: «Να κοιμάσαιήσυχος και να ξυπνάς με χαρά για τη ζωή».

INFO

Andre Comte-Sponville-Arlette Farge-Jean Delumeau, «H ωραιότερη ιστορία της
ευτυχίας», Εκδ. Κριτική, τιμή: 9,50 ευρώ.

* Πασκάλ Μπρυκνέρ, «H αέναη ευφορία. Δοκίμιο για το καθήκον της
ευτυχίας», Εκδ. Αστάρτη, τιμή:16,72 ευρώ.