Mόνο 5 στις 100 ιατρικές μελέτες είναι «σοβαρές»

«Από τις εκατό ιατρικές και φαρμακευτικές μελέτες που δημοσιεύονται, οι
δέκα είναι λάθος, οι πενήντα πρακτικώς άχρηστες, οι τριάντα πέντε
επιβεβαιώνουν ήδη γνωστά πράγματα ή προσθέτουν μία μικρή νέα πληροφορία και
μόνο οι πέντε αποτελούν γνήσια πρόοδο».

«Όταν δημοσιεύεται για πρώτη φορά ένα καινούργιο εύρημα, υπάρχει πάντοτε μια υπερβολή, η οποία με τον καιρό υποχωρεί και το όλο θέμα μπαίνει σε πιο πραγματικές διαστάσεις», λέει ο καθηγητής Επιδημιολογίας κ. Δημήτρης Τριχόπουλος

Ο καθηγητής Επιδημιολογίας και Πρόληψης του Καρκίνου στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ
κ. Δημήτρης Τριχόπουλος εξηγεί γιατί τόσο συχνά κάνουν τον γύρο του κόσμου
εντυπωσιακά αποτελέσματα ερευνών, που έρχονται όμως σε σύγκρουση με
προηγούμενες μελέτες και όπως είναι φυσικό προκαλούν σύγχυση στον κόσμο.

«H ίδια η φύση που μελετούν οι ερευνητές είναι απρόβλεπτη – και οι έρευνες δεν
είναι ποτέ άψογες», λέει ο κ. Τριχόπουλος. «Το πρόβλημα, όμως, επιδεινώνεται
από το γεγονός ότι περνούν στη δημοσιότητα ευρήματα τα οποία έχουν
προκαταρκτικό χαρακτήρα. H έρευνα και η δημοσιοποίηση των ευρημάτων είναι ένα
“εκρηκτικό” μείγμα, το οποίο σε λάθος χέρια μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα
ή ψευδείς ελπίδες. Άλλο η ελπίδα όμως, και άλλο η γνώση».

Ανεπιθύμητες ενέργειες. Οι επιστήμονες γνωρίζουν καλά ότι ο αντίκτυπος των
μελετών στον κόσμο είναι τεράστιος – ιδίως όταν αυτές αφορούν φάρμακα, τα
οποία εμφανίζονται περίπου ως «θαυματουργά». Μόνο που αυτές ακριβώς οι μελέτες
κρύβουν συχνά μεγάλους κινδύνους, με πρώτο τις ανεπιθύμητες ενέργειες. «Όταν
βγαίνει ένα φάρμακο στην αγορά, έχει δοκιμαστεί μεν για αρκετά χρόνια, αλλά
όχι από εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους. Και γι’ αυτό μπορεί μέσα στα πρώτα
χρόνια της κυκλοφορίας του να “βγάλει” παρενέργειες οι οποίες δεν είχαν φανεί
στις δοκιμές – και μερικές φορές αυτές είναι τόσο σοβαρές, ώστε αποσύρεται από
την αγορά», λέει ο διευθύνων σύμβουλος μεγάλης πολυεθνικής φαρμακοβιομηχανίας.

Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, δεν είναι καθόλου σπάνιο να αποσύρονται
φάρμακα επειδή αποδεικνύεται στην πράξη ότι επιφέρουν σοβαρές παρενέργειες.
Για παράδειγμα, από τα 548 νέα φάρμακα που εγκρίθηκαν στις ΗΠΑ την περίοδο
1975-1999, τα 16 (ποσοστό 2,9%) αποσύρθηκαν επειδή είχαν σοβαρές παρενέργειες:
από τα 16, τα μισά αποσύρθηκαν μέσα σε δύο χρόνια από την κυκλοφορία.
Επιπλέον, σε άλλα 45 (ποσοστό 8,2%) έγινε στο φύλλο οδηγιών χρήσεως προσθήκη
πλαισίου που ανέγραφε μία σοβαρή παρενέργεια.

«Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι ο κόσμος δεν πρέπει να παρασύρεται και να αναζητά
όποιο νέο φάρμακο ακούει ότι έχει “θαυματουργά” αποτελέσματα – πόσο μάλλον
όταν είναι πειραματικό», προσθέτει ο ιατρικός διευθυντής μεγάλης
φαρμακοβιομηχανίας. «Κατ’ αρχήν, δεν υπάρχουν θαυματουργά φάρμακα. Στην
καλύτερη περίπτωση θα έχουν ποσοστό αποτελεσματικότητας 80% – και αυτό, αν
είναι φάρμακα για απλά προβλήματα, όπως τα παυσίπονα. Επιπλέον, όσο πιο
καινούργιο είναι ένα φάρμακο τόσο λιγότερα ξέρουμε για τις πιθανές
μακροχρόνιες παρενέργειες. Γι’ αυτό, πρέπει να είναι κανείς πολύ προσεκτικός
και να πάρει το νέο φάρμακο μόνο αν του το δώσει ο γιατρός του».

«ΔΕΝ EINAI ΣΙΓΟΥΡΕΣ ΟΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΣΤΑ ΖΩΑ»

Άλλο ποντίκια και άλλο άνθρωπος

Ο θεωρούμενος ως πρωτοπόρος στην κλωνοποίηση δρ Χουάνγκ Γου-σουκ, παραδέχθηκε ότι είχε παραποιήσει στοιχεία για τα αποτελέσματα των ερευνών του

Μία άλλη «παγίδα» των μελετών είναι το είδος τους, διότι άλλο είναι η
επιδημιολογική και η κλινική (δηλαδή σε ανθρώπους) μελέτη και άλλο η μελέτη σε
πειραματόζωα.

Πέρυσι, δημοσιεύθηκε μια ιταλική μελέτη για την ασπαρτάμη η οποία τη συσχέτισε
με ορισμένες μορφές καρκίνου (λευχαιμίες και λεμφώματα). H είδηση προκάλεσε
πανικό στο κοινό, η συζήτηση για την ασφάλεια του δημοφιλούς τεχνητού
γλυκαντικού «άναψε», αλλά τον περασμένο μήνα η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Ασφαλείας
των Τροφίμων (EFSA) ανακοίνωσε ότι δεν τεκμηριώνεται καρκινογένεση στους
ανθρώπους από την κατανάλωση της ουσίας. Από πού προέκυψαν τα ευρήματα για τον
καρκινογένεση; Από μελέτη σε 1.800 αρουραίους.

«Άλλο τα πειραματόζωα και άλλο ο άνθρωπος», λέει ο κ. Τριχόπουλος. «Οι
κλινικές μελέτες μπορεί να γίνουν και με 10.000 ή 100.000 εθελοντές, αλλά τόσο
πολλά ποντίκια δεν μπορεί να βρει ένας ερευνητής. Ούτε έχουν μεγάλη διάρκεια
ζωής τα τρωκτικά, ώστε να τα παρακολουθεί επί χρόνια. Κατ’ ανάγκην, λοιπόν,
για να δοκιμάσει σε αυτά ένα φάρμακο ή μία ουσία, τους δίνει μεγάλη ποσότητα
για να αρρωστήσουν εγκαίρως – δηλαδή πριν πεθάνουν. Άρα, υπάρχουν δύο
προβλήματα: ότι ως οργανισμοί άνθρωποι και ζώα διαφέρουν σημαντικά και ότι οι
δόσεις που δίνουμε στα πειραματόζωα είναι πολύ μεγάλες.

ΠΟΛΕΜΟΣ ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ

Χρηματοδοτούν έρευνες που βγάζουν «σκάρτα» τα φάρμακα του αντιπάλου

«Υπάρχουν περιθώρια να υποστηρίξουν οι φαρμακευτικές εταιρείες την έρευνα, τα συμπόσια και τα συνέδρια, αλλά πρέπει να το κάνουν σωστά, δίχως να περιμένουν ανταπόδοση, ώστε να μη δημιουργούνται προβλήματα», λέει ο καθηγητής κ. Γεώργιος Χρούσος

Μία ακόμη σοβαρή παράμετρος που αφορά τις διάφορες έρευνες είναι και ο πόλεμος
των εταιρειών. Προσφάτως, για παράδειγμα, δημοσιεύθηκε μία μελέτη για
συγκεκριμένα κοινά παυσίπονα, που έδειξε ότι αυξάνουν τον κίνδυνο καρδιακής
ανεπάρκειας. Ωστόσο, στη μελέτη δεν αξιολογήθηκαν όλα τα φάρμακα της ίδιας
κατηγορίας, ενώ χρηματοδότης ήταν μία φαρμακευτική εταιρεία τής οποίας ένα
παυσίπονο είχε αποσυρθεί πριν από δύο χρόνια επειδή είχε παρενέργειες (και ένα
άλλο, που δεν μελετήθηκε, παραμένει στο εμπόριο). Μοιραία, λοιπόν, ακούστηκαν
φωνές αμφιβολίας για το κατά πόσον τα ευρήματα της μελέτης ήταν αξιόπιστα.

«Είναι γεγονός ότι μπορεί να υπάρξει πίεση από τη φαρμακοβιομηχανία, αλλά αυτό
γίνεται μέχρι ενός ορίου», παραδέχεται γνωστός φαρμακοβιομήχανος. «Και αυτό,
διότι ρισκάρεις πολύ εάν παρέμβεις ριζικά».

«Όπως οι άνθρωποι, έτσι και οι εταιρείες πρέπει να έχουν ένα ήθος – αλλά
χρειάζεται έλεγχος για να είμαστε σίγουροι ότι έχουν το ήθος που χρειάζεται»,
λέει ο κ. Γεώργιος Χρούσος, καθηγητής Παιδιατρικής στα Πανεπιστήμια Αθηνών και
Τζόρτζταουν, στην Ουάσιγκτον. «Υπάρχουν περιθώρια να υποστηρίξουν οι εταιρείες
την έρευνα, τα συμπόσια και τα συνέδρια, αλλά πρέπει να το κάνουν σωστά, δίχως
να περιμένουν ανταπόδοση, ώστε να μη δημιουργούνται προβλήματα».

Ο κ. Χρούσος διετέλεσε επί σειρά ετών επικεφαλής του Κλάδου Παιδιατρικής και
Αναπαραγωγικής Ενδοκρινολογίας στο Εθνικό Ίδρυμα Υγείας του Παιδιού και
Ανθρώπινης Ανάπτυξης (NICHHD), των ΗΠΑ – και από αυτή τη θέση συμμετείχε σε
πολλές επιτροπές φαρμάκων του FDA (σ.σ.: ο Οργανισμός Εγκρίσεως Φαρμάκων των
ΗΠΑ).

«Ποτέ δεν ήρθε κανείς να μου προσφέρει διακοπές, συνέδρια ή δώρα, διότι όλα
μας τα πλήρωνε το NICHHD», λέει. «Το πρόβλημα ουσιαστικά αρχίζει όταν η
δουλειά σου δεν καλύπτει την επιμόρφωσή σου, όπως συμβαίνει με τα ελληνικά,
αλλά και ξένα πανεπιστήμια».

Για να αντιμετωπίσουν την έλλειψη πόρων, πολλά πανεπιστήμια του εξωτερικού
(όπως αυτά στις ΗΠΑ) έχουν καθιερώσει τον θεσμό των «χορηγιών δίχως
ανταλλάγματα» (unconditional grants), κατά τον κ. Χρούσο. Πρακτικά, αυτό
σημαίνει ότι κάθε εταιρεία δωρίζει σε τακτά χρονικά διαστήματα κάποια χρήματα
στο πανεπιστήμιο για να κάνει αυτό έρευνα ή ταξίδια, δίχως η ίδια να έχει ρόλο
και λόγο στην επιλογή – και τα ποσά που δωρίζονται μπορεί να φτάσουν ή να
ξεπεράσουν το ένα εκατομμύριο δολάρια για την έρευνα, αλλά είναι πολύ λιγότερα
για τα ταξίδια.

H υπέρμετρη φιλοδοξία γιατρών βλάπτει σοβαρά τις έρευνες

Έλεγχος γίνεται και στους γιατρούς που υπογράφουν τις μελέτες. «Για να
δημοσιεύει ένας επιστήμονας μία εργασία σε μια μεγάλη και έγκυρη επιθεώρηση,
αφενός πρέπει να δηλώσει τον χρηματοδότη της μελέτης, αφετέρου να δηλώσει
εγγράφως εάν έχει άμεσο ή έμμεσο οικονομικό συμφέρον», λέει ο κ. Τριχόπουλος.
«Αυτή η έγγραφη αναφορά ενέχει ισχύ υπεύθυνης δήλωσης και εάν εκ των υστέρων
αποδειχθεί ότι είπε ψέματα, έχει “τελειώσει” επιστημονικά, διότι δύσκολα θα
ξαναδημοσιευθεί εργασία του και δίχως δημοσιεύσεις δεν παίρνει επιχορηγήσεις.
Συνεπώς, θα είναι απόβλητος από την επιστημονική κοινότητα».

Τέτοιου είδους ψέματα πληρώνει τον τελευταίο χρόνο ο θεωρούμενος ως πρωτοπόρος
στην κλωνοποίηση δρ Χουάνγκ Γου-σουκ, καθηγητής στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της
Σεούλ, ο οποίος παραδέχθηκε ότι είχε παραποιήσει στοιχεία για την πιο διάσημη
εργασία του: την παραγωγή εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων από κλωνοποιημένο
ανθρώπινο έμβρυο.

H επιθεώρηση «Science», από τα πλέον αξιόπιστα επιστημονικά περιοδικά του
πλανήτη, που είχε δημοσιεύσει δύο από τις μελέτες του, τις απέσυρε συνιστώντας
στους απανταχού ερευνητές να μην τις χρησιμοποιούν, ενώ ο ίδιος από εθνικός
ήρωας της Κορέας είναι πλέον κατηγορούμενος για απάτη και κατάχρηση.