TPITH AΠOΨH «Eπικοινωνιακά γεγονότα»

Το καλοκαίρι του 2004 συνειδητοποιήσαμε ότι τα αθλητικά γεγονότα κυμαίνονται
από το αναμενόμενο στην έκπληξη. Το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου, όπως και οι
Ολυμπιακοί Αγώνες αποτελούν ιδανικά παραδείγματα αυτού που οι μελετητές έχουν
αποκαλέσει «επικοινωνιακά γεγονότα». Σε όλες τις χώρες του κόσμου η εστίαση
της προσοχής στην πορεία των εθνικών ομάδων στο Παγκόσμιο Κύπελλο προκαλεί τη
διακοπή της φυσιολογικής ζωής – ποιος ξεχνά την πορεία της Εθνικής στο «Euro
2004». Ακόμη και λαοί που θεωρούνται «ψυχροί» εμφανίζονται ιδιαίτερα
εκδηλωτικοί μετά την επιτυχία των εθνικών τους ομάδων. Όπως άλλες γιορτές, τα
αθλητικά «μεγα-γεγονότα» αποκτούν τη δική τους τελετουργία και συνοδεύονται
από πολύπλοκα εγχειρήματα, όπως το στήσιμο των γιγαντοοθονών, αλλά και τον
πολλαπλασιασμό των παραγγελιών έτοιμων φαγητών.

Γιατί όμως όλο και περισσότεροι φίλαθλοι προτιμούν να βλέπουν τις αθλητικές
συναντήσεις από την τηλεόραση και να μετατρέπονται σε «οπαδούς του καναπέ»;
Πώς αισθάνονται και τι κάνουν καθώς προετοιμάζονται να δουν έναν αγώνα, στη
διάρκεια της μετάδοσης ή/και μετά το τέλος του; Και γιατί τέλος πάντων το
στοίχημα για την έκβαση των αποτελεσμάτων έχει πάρει τέτοιες διαστάσεις, ακόμη
και σε χώρες, όπως η Ελλάδα, που δεν συμμετέχουν στο Παγκόσμιο;

Γεγονός είναι ότι οι άνθρωποι μπορεί να είναι υπομονετικοί σχετικά με ένα
άθλημα, αδιάφοροι για ένα άλλο, και χωρίς γνώσεις για πολλά άλλα. Έτσι, όπως
κάποιοι άνθρωποι έχουν αγαπημένες τηλεοπτικές εκπομπές και μπορούν να μιλήσουν
γι’ αυτές με λεπτομέρειες, άλλοι μπορούν να σχολιάσουν με αξιοπιστία τα
αθλήματα που γνωρίζουν κι έχουν παρακολουθήσει στην τηλεόραση.

Στην ελληνική περίπτωση η τάση αυτή μεγεθύνεται λόγω της εγχώριας
πραγματικότητας. Τριτοκοσμικά γήπεδα, χάος στις κερκίδες, πετροβολισμοί εκτός
γηπέδου, τρόμος στους φιλάθλους που έχουν πάει στο γήπεδο να δουν την ομάδα
τους. Κι επειδή τους περισσότερους δεν μας απασχολεί καν το γεγονός να
εμπλακούμε σε μια ανόητη σύρραξη, με πέτρες, φωτοβολίδες κι άλλα απίστευτα
αντικείμενα να εκτοξεύονται ένθεν και εκείθεν, κάποιων που θέλουν να
εκτονωθούν και επειδή δεν μας προσελκύει το γεγονός να βρεθούμε ξαφνικά σε
κάποιο νοσοκομείο προτιμούμε να βλέπουμε τα ματς από την τηλεόραση, που τόσο
αφειδώς μάς προσφέρει σχεδόν μέρα παρά μέρα στους τηλεοπτικούς δέκτες μας.

Μπορεί μεν οι τηλεθεατές-οπαδοί να χάνουν «την ατμόσφαιρα της κερκίδας», αλλά
σε όρους τηλεοπτικής απόδοσης, οι αθλητικές, ιδίως ποδοσφαιρικές, αναμετρήσεις
είναι ένα από τα καλύτερα τηλεοπτικά προγράμματα, εξ ου και καταβάλλονται
μεγάλα ποσά για τα τηλεοπτικά δικαιώματα. Κι αυτό γιατί οι αθλητικές
αναμετρήσεις στην τηλεόραση αποτελούν ένα ζωντανό και άγραφο δράμα, που
εγγυάται παράλληλα λύση. Οι ποδοσφαιρικές αναμετρήσεις προσφέρουν μια
στιγμιαία τομή ανάμεσα στη βεβαιότητα και την αβεβαιότητα. Σε αντίθεση με την
αφήγηση των μυθοπλαστικών προγραμμάτων, δεν προκαθορίζονται από το σενάριο,
ούτε μπορούν να προβλεφθούν από κάποιον πολιτιστικό κώδικα ή ακόμη και από
εξειδικευμένη γνώση. Τα αθλητικά γεγονότα προσφέρουν τη σπάνια ευκαιρία να
έχουμε την εμπειρία μιας γνήσιας αβεβαιότητας. Αυτή είναι μέρος μιας μοναδικής
γοητείας αυθεντικών σε «ζωντανή σύνδεση» γεγονότων, σε αντίθεση με εκείνα που
προσφέρουν μόνο εν μέρει την εμπειρία της απευθείας μετάδοσης.

Εν γένει, η τηλεθέαση ενός ποδοσφαιρικού αγώνα μπορεί να προκαλεί χαρά ή άλλες
ικανοποιήσεις στον «άνετο κόσμο του σπιτιού». Άλλωστε, η τηλεοπτική κάμερα
εστιάζεται στη δράση, όπου οι σχολιαστές και αθλητικογράφοι περιγράφουν τον
αγώνα και οι τηλεθεατές βλέπουν τι γίνεται στο γήπεδο ή στο στάδιο έχοντας μία
και μόνον οπτική αντίληψη, αυτή του σκηνοθέτη. Από την άλλη πλευρά, ενώ αυτός
που βρίσκεται στο γήπεδο συμμετέχει σε μια τελετουργία, ο τηλεθεατής
παρακολουθεί έναν φανταστικό κόσμο που δεν έχει υπάρξει ποτέ σε κανένα γήπεδο.

H αντίθεση ανάμεσα στη δημόσια εμπειρία του γηπέδου και ενός απομονωμένου
τηλεθεατή είναι προβληματική. Το μεγαλύτερο μέρος της παρακολούθησης ενός
αγώνα από την τηλεόραση αποτελεί μια ατομική δραστηριότητα, παρά το γεγονός
ότι όλο και συχνότερα οι αναμετρήσεις παρακολουθούνται σε μπαρ, καφενεία και
πρόσφατα σε υπαίθριες γιγαντοοθόνες.

H μαζική σχεδόν ενασχόληση με τα στοιχήματα για τα αποτελέσματα των αγώνων
μπορεί βεβαίως να συνδέεται άμεσα με την οικονομική κατάσταση ενός λαού και
την επιρρέπειά του στον τζόγο και το εν δυνάμει εύκολο κέρδος, αλλά έχει κι
άλλη μια πτυχή. Πρόκειται για την υπόρρητη ανάγκη του οπαδού-τηλεθεατή να
συμμετέχει, να δραστηριοποιηθεί στα δρώμενα. Αντί να παρακολουθεί απλά τις
αναμετρήσεις, κινητοποιεί τα δικά του μέσα (όπως το στοίχημα) για να
ενεργοποιηθεί σε πρώτο πρόσωπο. Αφού δεν μπορεί να συμμετέχει έμπρακτα έτσι κι
αλλιώς, η συμμετοχή του μέσα από την πρόβλεψη, το στοίχημα και την ενδεχόμενη
ανταμοιβή τον κάνει να αισθάνεται «πιο ζωντανός».

H ευχαρίστηση που απορρέει από την τηλεθέαση των αναμετρήσεων είναι τεράστια
και ποικίλη. Βεβαίως, ο αθλητισμός ψυχαγωγεί, αλλά μπορεί και να απογοητεύει.
Αλλά είναι ακριβώς αυτή η αβεβαιότητα που δίνει απρόοπτες χαρές με έντονες
αποκρίσεις ακόμη και για τον τζόγο. Ελπίζουμε όμως να μη φτάσουμε στην εποχή
που θα βλέπουμε τους αγώνες μόνον από την τηλεόραση και οι οπαδοί και φίλαθλοι
στις κερκίδες θα έχουν αντικατασταθεί από τις τηλεοπτικές κάμερες.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.