Aνάγνωση: διάλογος με το «διαφορετικό»

Οι χαμηλές επιδόσεις των μαθητών στο μάθημα της Λογοτεχνίας και της Έκφρασης –
Έκθεσης είναι κάθε χρόνο και πιο απογοητευτικές. Δεν έχω πρόθεση να επισημάνω
εδώ τις αιτίες, κοντά σε όλες τις άλλες όμως θεωρώ ότι μεγάλο μερίδιο ευθύνης
έχει η γελοιωδέστατη αναγνωστική προσέγγιση των κειμένων.

Το πρόβλημα με την ανάγνωση, από την οποία εξαρτάται η κατανόηση ενός
κειμένου, δεν είναι τωρινό και έχει σχέση, μάλλον, με το γενικότερο «στήσιμο»
μιας κοινωνίας, με την επίφαση και την εξίσου γελοία της σοβαροφάνεια. Όμως
τώρα φαίνεται ότι επιδεινώθηκε, είτε από τη χρόνια ασθένεια της αποστήθισης ως
κυριαρχικής μεθόδου στην εκπαιδευτική πρακτική είτε από την παντοκρατορία της
ισοπεδωτικής (τηλεοπτικής) εικόνας εις βάρος του γραπτού λόγου.

H ανάγνωση ενός κειμένου (άρθρου, δοκιμίου, λογοτεχνικού ή εφημερίδας) από τη
συντριπτική πλειονότητα των μαθητών εξελίσσεται, ολοένα και περισσότερο, σε
οδυνηρή δοκιμασία. Μοιάζει να τρικλίζει το καημένο το παιδί πάνω σε έδαφος
δονούμενο, ή σάμπως η γλώσσα του, καβάλα σε ράχη ζώου δύστροπου, κρατιέται με
αγωνία να μην πέσει.

Παρατονίζει λέξεις, αλλοιώνει την εκφορά τους, παραβλέπει τα σημεία στίξης σαν
να μη υπάρχουν καν, με αποτέλεσμα να συνδέει μεταξύ τους σύνολα λεκτικά που
δεν βγάζουν νόημα. Το μεγάλο ζόρι που τραβάει, τον αποσπά από το περιεχόμενο
και έτσι η νοηματική αλληλουχία κατακομματιάζεται· στ’ αυτιά του φτάνουν
αντηχήσεις αλλοιωμένων λέξεων, ώσπου στο τέλος έχει χάσει πλέον τα πασχάλια
του. (Δεν μιλάω ούτε για χρώμα στη φωνή ούτε για ύφος, μήτε για φυσικότητα –
πού τέτοια πράγματα! Αρχίζει η φωνή να ξετυλίγεται κυματιστή και συνεχώς
αναρριχώμενη, και όταν φτάνει στην κορυφή, ξάφνου καταδύεται στα τάρταρα
ρουφώντας μέσα της τις προστυχούσες λέξεις· και από τα τάρταρα εκεί, αρχίζει
πάλι απ’ την αρχή η κυματοειδής ανάβαση).

Κι όμως η πειστική ανάγνωση, δηλαδή εκείνη που αποδίδει με πληρότητα και απλά
το ύφος και το νόημα ενός κειμένου, αποτελεί έναν διάλογο ουσίας με το
«άλλο και το διαφορετικό», έναν καθρέφτη όπου μέσα του αντανακλάται η
αυθεντικότητα των συνομιλητών, ελέγχεται το ψέμα τους και δοκιμάζεται η
επιτήδευση. Γι’ αυτό και η ψαγμένη ανάγνωση – όπως συμβαίνει ακριβώς και με
την προσεγμένη γλώσσα – συνυφαίνεται απολύτως με την αναζήτηση του «μέσα»
ανθρώπου αλλά και με την ελκυστική αλήθεια των πραγμάτων.

Όμως οι εκάστοτε υπουργοί και οι σύμβουλοί τους αρχίζουν, πάντα, τις «βαθιές
τομές» των εκπαιδευτικών τους προγραμμάτων – «βαθιές» μα ατελέσφορες σαν τις
προσπάθειες των Τρώων – από τις ιδεοληπτικές τους εμμονές. Τα μικρά και τα
ασήμαντα τα προσπερνούν σαν δεδομένα, ίσως, και αυτονόητα. Αντί λοιπόν ν’
αυξάνουν τις ώρες των Αρχαίων Ελληνικών «για την ενίσχυση της γλώσσας» – σιγά
και μη! -, ας ρίξουν μια ματιά και στα υπόγεια όπου σοβεί η οξύτατη και
παρακμιακή πραγματικότητα. Ας ενδιαφερθούν (δεν είναι δύσκολο) για τη
διδασκαλία της σωστής ανάγνωσης κειμένων· πρωτίστως, των Νεοελληνικών. Γιατί
απ’ την υστέρηση αυτήν κυρίως – και λιγότερο, πολύ λιγότερο από την άγνοια της
αρχαίας γλώσσας – αρχίζουν, θαρρώ, τα προβλήματα της γλωσσικής κατανόησης.

Ο Κώστας Λογαράς είναι συγγραφέας.