TPITH AΠOΨH Φοβικές ειδήσεις;

Σχεδόν όλοι ξέρουμε πώς να «διαβάζουμε» τις ειδήσεις της ημέρας. Αλλά το να
χρησιμοποιούμε τις ειδήσεις ως πηγή για την καθημερινότητά μας είναι
διαφορετικό από το να τις χρησιμοποιούμε για να κατανοήσουμε με ποιον τρόπο
συγκροτείται η κοινωνική πραγματικότητα. Πριν από περισσότερο από μισό αιώνα ο
Αμερικανός δημοσιογράφος Ουόλτερ Λίπμαν τόνιζε ότι οι δημοσιογράφοι «δεν
προσπαθούν να παρακολουθούν ολόκληρη την ανθρωπότητα, οι ειδήσεις δεν είναι
ένας καθρέφτης κοινωνικών συνθηκών, αλλά η αναφορά μιας πτυχής που έχει
αυτοπροβληθεί». Λογικά, οι καθημερινές ειδήσεις δεν είναι ένα τυχαίο δείγμα
αντιπροσωπευτικό ολόκληρης της ιστορίας και της συμπεριφοράς μιας κοινωνίας,
μια χώρας, ή του πλανήτη μας μια συγκεκριμένη μέρα. Είναι κυρίως μια αναφορά
περίεργων και ασυνήθιστων γεγονότων, και ανθρώπων ή θεσμών που έρχονται σε
σύγκρουση μεταξύ τους. Το πρόβλημα όμως δημιουργείται όταν κάθε μέρα όχι μόνο
προβάλλονται τα ασυνήθιστα, αλλά και επιδοτούνται όλες εκείνες οι ειδήσεις που
επιτείνουν τους φόβους και τις ανασφάλειές μας.

Ο λόγος που γίνεται αυτό είναι απλός: το κέρδος και η εξουσία. Όμως η
επικράτηση του φόβου στον δημόσιο λόγο μπορεί να συμβάλει σε συμπεριφορές οι
οποίες επιδοκιμάζουν αντιδραστικές κοινωνικές πολιτικές που προωθούν τον
κρατικό έλεγχο και την επιτήρηση. Το αίσθημα ανασφάλειας, oι καταγγελίες για
γενική παρακμή, η ξενοφοβία που φτάνει στα όρια του ρατσισμού, αποτελούν
κυρίαρχα συνθήματα των τηλεοπτικών δελτίων – και όχι μόνον. Έχουμε άλλωστε
αναρωτηθεί γιατί οι Έλληνες, ασχέτως πολιτικής προτίμησης, εκφράζουν όλο και
πιο συντηρητικές θέσεις για την κοινωνία;

Καθώς ο φόβος, που αποτελεί βασικό στοιχείο για τη δημιουργία «της κοινωνίας
του ρίσκου», οργανώνεται γύρω από την επικοινωνία που προσανατολίζεται στην
αστυνόμευση, τον έλεγχο και την πρόληψη των κινδύνων, αναδύεται μια νέα
κοινωνική κατάσταση της οποίας συστατικό γνώρισμα είναι η γενική υπενθύμιση
του φόβου.

Το οξύμωρο είναι ότι καθώς τα νέα συστήματα επικοινωνίας και διαχείρισης
κινδύνου αυξάνονται, αν όχι πολλαπλασιάζονται, ο φόβος καταλήγει να γίνεται
ένα είδος αυτοεκπληρούμενης προφητείας.

Ενώ ο φόβος, που συνήθως συνδέεται με το έγκλημα, στην πράξη αποτελεί κυρίαρχη
έννοια στην καθημερινή ζωή. Όλο και περισσότερο οι Έλληνες, όπως δείχνουν οι
έρευνες, αντιλαμβάνονται ότι η ζωή είναι φοβική και επικίνδυνη. Ο φόβος
αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος του συμβολικού τοπίου μας σε μία εποχή που το
κοινωνικό πεδίο είναι συγκριτικά στερεότυπο, προβλέψιμο και σχετικά ασφαλές.
Το κοινό στρέφεται όλο και περισσότερο στους επίσημους φορείς του κοινωνικού
ελέγχου για «να λύσει το πρόβλημα» ζητώντας επιβολή του νόμου, περισσότερη
αστυνόμευση, μεγαλύτερες ποινές και περισσότερες φυλακές. Άλλωστε, όπως είχε
επισημάνει ο Ουίλιαμ Στέιπλς, «ο σημερινός πολιτισμός της επιτήρησης
στηρίζεται στα θεμέλια της αποπλάνησης, της επιθυμίας, του φόβου, και της
σωτηρίας».

Όλα αυτά οδηγούν σε μια σημαντική παραδοχή της καλλιέργειας προ-τύπων: αν
ορισμένοι άνθρωποι «μαθαίνουν» να νιώθουν φοβισμένοι, τότε μήπως κάποιοι άλλοι
μαθαίνουν πώς να δημιουργούν τον φόβο, αν όχι και τον τρόμο; H
ανησυχία, η έλλειψη εμπιστοσύνης και ο φόβος σε όλες τις εκδοχές του
τείνουν να είναι οι περισσότερο διαδεδομένες και εκλεπτυσμένες επιδράσεις του
νέου επικοινωνιακού περιβάλλοντός μας. Με αυτόν τον τρόπο, όπως έχει
επισημάνει ο Τζορτζ Γκέρμπνερ, ο φόβος που μπορεί να καλλιεργεί η συμβολική
βία είναι πιθανότατα ένας πιο αποτελεσματικός (και ψυχαγωγικός) μηχανισμός
κοινωνικού ελέγχου παρά η πραγματική βία. Και όχι μόνον.

Οι άνθρωποι καταλήγουν σταδιακά να φοβούνται όλο και περισσότερο τη βία, να
απαιτούν όλο και μεγαλύτερη προστασία, με αποτέλεσμα να αποδέχονται ή να
καλωσορίζουν την επιθετικότητα των θεσμών για χάρη της ασφάλειάς τους. H
αυξανόμενη και ευρέως διαδεδομένη αίσθηση του φόβου, του κινδύνου και της
ανησυχίας μπορεί να ενισχύσει τις αξιώσεις για μεγαλύτερη ασφάλεια, ένα δηλαδή
είδος σπειροειδούς διαδικασίας, κι αυτό με τη σειρά του μπορεί να σημαίνει
μεγαλύτερη νομιμοποίηση της εξουσίας που υπόσχεται να ικανοποιήσει αυτά τα
αιτήματα, καθώς και δημιουργία εκείνων των συνθηκών που συντελούν στην
καταστολή και την υπονόμευση των ατομικών ελευθεριών. Μπορεί επίσης να
σημαίνει μεγαλύτερη αποδοχή της χρήσης βίας ως του καταλληλότερου μέσου
επίλυσης των διαφορών στη διεθνή πολιτική ή μεγαλύτερο εθισμό στη βία και
απάθεια απέναντι στην αδικία.

Όχι βέβαια ότι ο κόσμος παλαιότερα ήταν «όμορφος, ηθικός κι αγγελικά
πλασμένος». Αλλά ποτέ πριν στην ιστορία της ανθρωπότητας αυτό το συναίσθημα
φόβου και ανασφάλειας δεν ήταν τόσο καθημερινό. Και κυρίως – θα μπορούσε να
προσθέσει κανείς – ποτέ άλλοτε στην Ιστορία, οι πράξεις βίας και
εγκληματικότητας δεν έτυχαν τόσο μεγάλης και συχνής δημοσιότητας, είτε
διαμέσου των ενημερωτικών εκπομπών είτε διαμέσου των ψυχαγωγικών προγραμμάτων.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.