Έλληνες και Tούρκοι, όλοι «Πέρσες»

Δεκατέσσερις Έλληνες και Τούρκοι ηθοποιοί σηκώνουν ικετευτικά τα χέρια αποκαλύπτοντας φωτογραφίες αγνοουμένων σε πολέμους. H σκηνή είναι από την έναρξη της παράστασης (φωτογραφία: Johanna Weber)

Στο σύνδρομο μιας παράξενης «φιλίας», με αντικρουόμενες δράσεις – από τη μια
οι τουρκικές προκλήσεις να συνεχίζονται κι από την άλλη οι διαπολιτισμικές
επιχειρήσεις να αναπτύσσονται – η τραγωδία της ήττας πήρε συμβολικά και
αισθητικά μορφή συμφιλίωσης, με Έλληνες και Τούρκους ηθοποιούς που ερμήνευσαν
το κείμενο στα νεοελληνικά, στα τουρκικά και στο πρωτότυπο.

Οι «Πέρσες», συμπαραγωγή του Διεθνούς Φεστιβάλ Κωνσταντινούπολης και του
Ελληνικού Φεστιβάλ, παρουσιάστηκαν στην Αγία Ειρήνη, εγκαινιάζοντας μια από
τις πιο δυναμικές διοργανώσεις, όπου το Διεθνές Φεστιβάλ Κωνσταντινούπολης και
η 4η Θεατρική Ολυμπιάδα λειτουργούν παράλληλα.

Στον μοναδικό βυζαντινό ναό, που δεν έγινε ποτέ τζαμί, εκεί που οι
εικονομάχοι ξήλωσαν τις εικόνες και που μετά την Άλωση αποθηκεύτηκαν
στρατιωτικοί οπλισμοί, στην Αγία Ειρήνη, που λειτουργεί ως χώρος εκδηλώσεων,
οι «Πέρσες» φόρτισαν τη συγκίνηση μιας μνήμης που μας συνδέει με την Ανατολή.
Στον επιβλητικό ναό που βρίσκεται δίπλα στην Αγία Σοφία, ήταν παρούσα η
πολιτιστική ηγεσία και των δύο χωρών – ο Τούρκος υπουργός Πολιτισμού και
Τουρισμού Αττίλα Κοτς, ο υπουργός Πολιτισμού Γιώργος Βουλγαράκης, ο πρόεδρος
του Ιδρύματος για τις Τέχνες και τα Γράμματα Σακίρ Μπέη, οι διευθυντές των
Φεστιβάλ των δύο χωρών Τικμέν Οκοφέρ και Γιώργος Λούκος, ο πρόεδρος της
Θεατρικής Ολυμπιάδας Θόδωρος Τερζόπουλος, καθώς και 2.500 θεατές, η αφρόκρεμα
της καλλιτεχνικής και πνευματικής κοινωνίας της Πόλης. H απουσία του
Πατριάρχη, όπως μάθαμε παρασκηνιακά, ήταν μια έμμεση προειδοποίηση πως δεν θα
γίνουν επεισόδια, αφού οι Γκρίζοι Λύκοι μόνο με το ράσο ασχολούνται – κάτι που
το ξέρουν πολύ καλά οι ντόπιοι, οι οποίοι αυτοσαρκαζόμενοι αναφέρονται στην
παροιμία «ο Τούρκος παρακινεί τη γάτα να φύγει και μετά στέλνει τον σκύλο να
την πιάσει».

Κι ενώ στο δεσποτικό του ναού που έχει μετατραπεί σε σκηνή, Έλληνες και
Τούρκοι θρήνησαν μαζί για τα δεινά του πολέμου, στην πλατεία Τούρκοι και
Έλληνες θεατές χειροκρότησαν όρθιοι το αποτέλεσμα της παράστασης.

Λίγο πριν, στην τελετή έναρξης, μετά τις ομιλίες των επισήμων που συνέπιπταν
στην άποψη πως «η τέχνη, το θέατρο δεν έχει σύνορα, δεν έχει τίποτα να χωρίσει
και πολλά να ενώσει», τιμήθηκαν ο Πίτερ Μπρουκ και δύο βετεράνοι Τούρκοι
ηθοποιοί. Εν τω μεταξύ είχαν παρελάσει επί σκηνής περισσότεροι από 20 χορηγοί
του Φεστιβάλ, εκπρόσωποι εταιρειών πετρελαίου, υγραερίου, ηλεκτρισμού,
φαρμακοβιομηχανίας, τραπεζών κ.λπ. οι οποίοι βραβεύτηκαν με χρυσή πλακέτα. Το
ενδιαφέρον ήταν πως όλοι ήταν νέοι και οι μισοί από αυτούς γυναίκες. Οι
εξηγήσεις ήρθαν μέσα από τα νούμερα: το 1971 ο πληθυσμός της χώρας ήταν 32
εκατομμύρια και της Ελλάδας 8. Τριαντα πέντε χρόνια μετά, οι αντιστοιχίες
είναι 70 και 10,8 εκατομμύρια. Είναι προφανές, πως οι Τούρκοι εφαρμόζουν την
ευχή «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε» που παίρνουν οι Έλληνες. Στον υψηλό συντελεστή
γεννητικότητας, χάριν του οποίου η Τουρκία πλασάρεται ως «η χώρα των νέων»,
έρχεται η πολιτική Ερντογάν για να δώσει κίνητρα επαγγελματικής ανέλιξης στις
νεώτερες γενιές, που σπουδάζουν στα 88 δημόσια Πανεπιστήμια της χώρας και στα
τέσσερα ιδιωτικά – επιπέδου Γιέιλ και Χάρβαρντ.

H επόμενη εξήγηση που αφορά στην πληθώρα των χορηγών οφείλεται στην προ
διετίας θεσμοθέτηση του νομικού πλαισίου των χορηγιών υπέρ του Πολιτισμού.
Στον παράδεισο της φοροαπαλλαγής, η χορηγική απαλλαγή εξηγεί τη ραγδαία αύξηση
των χορηγών, οι οποίοι πλέον επιλέγονται. Εξάλλου η πολιτιστική δραστηριότητα
των εταιρειών είναι ένας τρόπος να μπουν στις προτιμήσεις των αναβαθμισμένων
καταναλωτών, οι οποίοι βρίσκονται κυρίως στην Κωνσταντινούπολη, όπου
πραγματοποιείται το 95% της συνολικής καλλιτεχνικής δραστηριότητας.

Θρήνος και μήνυμα ειρήνης

Ο Θόδωρος Τερζόπουλος είναι γνωστός στο τουρκικό θεατρόφιλο κοινό, αφού οι πρωτοποριακές του «Βάκχες» εγκαινίασαν το 1ο Διεθνές Θεατρικό Φεστιβάλ Κωνσταντινούπολης (1986). Έκτοτε παρουσιάζει εκεί τις περισσότερες παραγωγές του, ενώ ανέβασε με Τούρκους και Έλληνες τον «Ηρακλή Μαινόμενο» και την «Ηρακλέους κάθοδο». Οι «Πέρσες» είναι η τρίτη, μεγαλύτερη, ωριμότερη ελληνοτουρκική συμπαραγωγή. Στην Κωνσταντινούπολη εξάλλου παρουσιάστηκε και το δίγλωσσο (γερμανικά – αγγλικά) πολυτελές λεύκωμα της δουλειάς του με τίτλο «Τα ταξίδι του Διόνυσου» (εκδ. Der Ziet)

H τουρκική καλλιτεχνική κοινότητα, δείχνοντας να μην ασχολείται με τον
κυβερνητικό αυταρχισμό, υποδέχτηκε με ενθουσιασμό και συγκίνηση τους «Πέρσες»
του Τερζόπουλου, παράσταση με έντονη πολιτική διάσταση. Στη διαυγή μετάφραση
της Ελένης Βαροπούλου, ο ελληνικός λόγος συνδιαλέχθηκε ηχητικά με τον τουρκικό
και ο αρχαίος ελληνικός θρήνος με τις βυζαντινές μελωδίες και τον θρήνο της
Ανατολής. Από την πρώτη σκηνή που οι ηττημένοι Πέρσες μαθαίνουν την
καταστροφή, το φιλειρηνικό μήνυμα φορτίζει μια σύγχρονη πραγματικότητα, όταν
οι ηθοποιοί, όλοι άνδρες, σηκώνουν ένας – ένας φωτογραφίες αγνοουμένων. Το
πολιτικό σχόλιο διατρέχει και τη σκηνή της επίκλησης, όπου τα μέλη του Χορού
χτυπούν τη γη με τα «άδεια» στρατιωτικά άρβυλα. Όταν φανερώνεται το φάντασμα
του Δαρείου, οι χθόνιες δυνάμεις φορτίζουν την ατμόσφαιρα και το ρίγος της
προσωπικής μνήμης γίνεται συλλογικό. Κι όταν στο τέλος ο Ξέρξης προτρέπει
«προχωρείτε και θρηνείτε», ο θρήνος είναι πλέον άλαλος, τα σώματα πεσμένα στη
σκηνή και το κοινό όρθιο χειροκροτεί ενθουσιασμένο.

«Οι ηγέτες είναι υπεύθυνοι για τις ιστορικές αλλαγές. Ο πολιτισμός όμως έχει
τη δική του συνεκτική δύναμη» διαπίστωνε ο Έλληνας υπουργός Πολιτισμού, ο
οποίος συναντήθηκε με τον Τούρκο ομόλογό του και τον μαικήνα Σακίρ Μπέη, τον
οποίο και προσκάλεσε στην Αθήνα, ενώ επισκέφτηκε το Πατριαρχείο και τον
Πατριάρχη.

INFO

Οι «Πέρσες» θα παρουσιαστούν στην Επίδαυρο, 30 Ιουνίου και 1 Ιουλίου,
εγκαινιάζοντας το Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος (τηλ. 210 9282000).