Σκηνοθέτης των ορμών και της ατομικής εξέγερσης

H «Ευδοκία» του Αλέξη Δαμιανού με τους Μαρία Βασιλείου και Γιώργο Κουτούζη είχε ανακηρυχθεί στη δεκαετία του ’80 από τους Έλληνες κριτικούς ως η καλύτερη ταινία στην ιστορία του εγχώριου κινηματογράφου. Και το ομώνυμο ζεϊμπέκικο του Μάνου Λοΐζου έχει μείνει ως ο ορισμός του λεβέντικου χορού στα σύγχρονα, τουλάχιστον, δεδομένα. Δεξιά: H μετανάστευση ιδωμένη με ανατρεπτική ματιά στην πρώτη ταινία του Αλέξη Δαμιανού «Μέχρι το πλοίο»

Μόνο με την «Ευδοκία», τη μία από τις τρεις ταινίες του, τα θεατρικά «Κόκκινα
φανάρια» και τον τηλεοπτικό «Πατούχα» ο Αλέξης Δαμιανός έγινε μύθος στον
καλλιτεχνικό χώρο. Ένας μύθος, όμως, που δεν μπόρεσε να τον αντιγράψει ή να
τον ακολουθήσει κανένας άλλος. Ένας μοναχικός και μοναδικός σκηνοθέτης του
σώματος, των ορμών και της ατομικής εξέγερσης.

Ο Αλέξης Δαμιανός είχε καταφέρει να εισβάλει στον πυρήνα της νεοελληνικής
ψυχοσύνθεσης, αλλά και να υπονομεύσει τις αξίες της, δημιουργώντας ένα έργο
που άφηνε πολύ μακριά την ηθογραφία και η καρδιά του ακουμπούσε στη τραγωδία.
Ο Αλέξης Δαμιανός πλησίασε τον κινηματογράφο, το θέατρο και την τηλεόραση με
υλικό τρόπο, χωμάτινο, και η ποίησή του είχε την τραχύτητα του βράχου, με
ήρωες ξεριζωμένους και απόκληρους, που ερωτεύονται χορεύουν, σπαρταρούν και
συντρίβονται ηρωικά και απελπισμένα. Κι όπως έγραφε καίρια ο Μισέλ Δημόπουλος
για τον Αλέξη Δαμιανό στο τιμητικό βιβλίο (Εκδόσεις Αιγόκερως) του Φεστιβάλ
Θεσσαλονίκης, «το έργο του αγνοούσε επιδεικτικά και προκλητικά τα τετριμμένα
μονοπάτια της ντόπιας μυθοπλαστικής παράδοσης, βρισκόταν στις απαρχές της
δημιουργικής αγωνίας της τέχνης, στον ερασιτεχνισμό του ποιητή. Και από εκεί
πλησίασε με τρόπο βίαιο, σκληρό, χωρίς καλλιγραφίες και ψιμύθια, την
πραγματικότητα της εποχής του και την Ελλάδα του χτες».

Το τέλος για τον Αλέξη Δαμιανό ήρθε από καρκίνο στους πνεύμονες, που μαζί με
την άνοια τον ταλαιπωρούσε τα τελευταία τρία χρόνια. Κοντά του, πάντα, επί 50
χρόνια, η σύντροφός του Άρτεμις, που μας έλεγε χτες πως «όσο σκληρό κι αν
είναι, είναι ευλογία η ανάπαυση του Αλέξη, απελευθερώθηκε, γιατί τα τελευταία
χρόνια υπέφερε. Κι ενώ εμφάνιζε και απώλεια μνήμης, τις στερνές μέρες του
θυμόταν και καταλάβαινε τα πάντα κι ήταν γεμάτος ευγένεια και αγάπη προς όλους
μας». Μαζί απέκτησαν τρία παιδιά, τον Μάρκο, είναι μουσικός κι είχε γράψει τη
μουσική στον «Ηνίοχο», τον Πανίνο που ασχολείται με τη γη, και τη Χριστίνα που
πριν από τρία χρόνια πέθανε από καρκίνο.

Τραχύς, μαχητικός και αυθεντικός, ο Αλέξη Δαμιανός γεννήθηκε το 1921 στην
Αθήνα, αλλά πολλές δεκαετίες στη δύση της ζωής του τις περνούσε στην ορεινή
Εύβοια. Ένας ατόφιος ποιητής – βοσκός, που η αγωνία του για τη μνήμη και τη
μοίρα αυτού του τόπου και των απλών, «άξεστων» και καθημερινών ανθρώπων
σημάδεψε όλο το έργο του.

Ο Αλέξης Δαμιανός σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και στη Δραματική Σχολή
του Εθνικού Θεάτρου και ξεκινάει ως ηθοποιός το 1946, ενώ το πρώτο του
θεατρικό έργο «Το καλοκαίρι θα θερίσουμε» ανεβαίνει από τον θίασο των Ηνωμένων
Καλλιτεχνών ενώ το 1947 περνάει στο «Θέατρο Τέχνης» του Καρόλου Κουν ως
ηθοποιός.

Το 1949 ιδρύει το Πειραματικό Θέατρο – θεατρικό στέκι αναφοράς μιας ολόκληρης
εποχής – και ανεβάζει την «Ήρα και το παγώνι» του Σον Ο’ Κέιζι και δύο δικά
του θεατρικά έργα. Από το 1956 ώς το 1960 εγκαταλείπει το θέατρο και κάνει
αργαλειούς (!) ώσπου το 1961 ιδρύει το θέατρο «Πορεία» και καθορίζει το
θεατρικό στίγμα της εποχής ανεβάζοντας έργα, όπως το «Γεύση από μέλι», «Μικρές
αλεπούδες», «Τα όνειρά μας» και το δικό του «Το ανοιχτό κλουβί». Το 1963
έρχονται τα «Κόκκινα φανάρια» του Αλέκου Γαλανού, έργο με μεγάλη θεατρική
επιτυχία, που σημάδεψε και αυτόν και τον ελληνικό, εμπορικό κινηματογράφο,
όταν τρία χρόνια αργότερα μεταφέρθηκε στην οθόνη.

Το 1964 σκηνοθετεί και παίζει με τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ στα «Οργισμένα νιάτα»
του Όσμπορν, συνεργάζεται με τον Αλέκο Αλεξανδράκη, παίζει στον μικρό μήκους
«Κλέφτη» του Παντελή Βούλγαρη, στο «Σύντομο διάλειμμα» του Ντίνου Κατσουρίδη,
στον «Φόβο» του Κώστα Μανουσάκη.

Κι έρχεται το 1966 όπου σκηνοθετεί την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του, το
«Μέχρι το πλοίο», που μαζί με δύο τρεις άλλες της χρονιάς αυτής σηματοδοτούν,
ουσιαστικά, το ξεκίνημα του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου (NEK).

Τέσσερα χρόνια μετά σκηνοθετεί την «Ευδοκία», που αρχικός τίτλος της ήταν «H
πόρνη και ο στρατιώτης». Μια ταινία για τον έρωτα μιας νεαρής πόρνης κι ενός
φαντάρου που τον συντρίβει το κοινωνικό περιβάλλον – κέρδισε μόνο το A’
βραβείο γυναικείας ερμηνείας (Μαρία Βασιλείου) στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης.

Μέχρι να καταφέρει να γυρίσει την τρίτη ταινία του, τον «Ηνίοχο», χρειάστηκαν
αγώνες 25 χρόνων, καθώς δεν ήταν δυνατόν να βρει χρήματα! Το 1972, λοιπόν,
παίζει στο «Ναι μεν αλλά…» του Παύλου Τάσιου, ενώ αρχίζει να πειραματίζεται
με βιολογικές καλλιέργειες στην Εύβοια που τις ολοκληρώνει με επιτυχία το
1979. Χρονιά που ανεβάζει μια παράσταση με ερασιτέχνες ηθοποιούς – ντόπιους
βοσκούς και γεωργούς – στην Εύβοια. Το 1981 παίζει στον «Καιρό των Ελλήνων»
του Λάκη Παπαστάθη, το ’82 ανεβάζει τον «Ματωμένο γάμο» του Λόρκα στον
Λυκαβηττό με Βασιλάκου – Μυλωνά, το ’83 σκηνοθετεί τον «Πατούχα» για την EPT,
παίζει στην «Παρεξήγηση» του Δημήτρη Σταύρακα, το ’97 στον «Καβάφη» του Γιάννη
Σμαραγδή και το ’98 στο «Αίνιγμα» του Γιάννη Σολδάτου.

Ένας «διανοούμενος αγρότης» που δυναμίτιζε το ομαλό

Το 2000 ο Αλέξης Δαμιανός ολοκλήρωσε το σενάριο της νέας ταινίας του «Ερυσίχθονας», που δεν θα γυριστεί ποτέ…

Λάκης Παπαστάθης: «Ο Αλέξης Δαμιανός υπήρξε από τους καλλιτέχνες
εκείνους που το θαυμαστό τους έργο δεν το είχε εξαντλήσει το πλούσιο βίωμα
ούτε το πνευματικό περιεχόμενο της ύπαρξής τους. Όσο σημαντικές κι αν ήταν οι
ταινίες του, δεν μπόρεσαν να τον χωρέσουν».

Γιώργος Πανουσόπουλος: «H ποίησή του ήταν δικέφαλη. Είχε μέσα της πόνο,
αίμα, ιδρώτα, ήταν σκληρή, γυμνή, άμεση. Ήταν, δηλαδή, ποίηση αληθινή, σαν του
Παζολίνι. Ήταν ένας διανοούμενος- αγρότης».

Δήμος Αβδελιώδης: «Εκοίταξε την αλήθεια κατάματα, όχι μόνο σαν
σκηνοθέτης, αλλά σαν ένας σύγχρονος γενναίος του πνεύματος».

Γιάννης Σμαραγδής: «Ο ιστορικός του μέλλοντος θα αναγνωρίσει στο έργο
του τη διατήρηση της ενιαίας ελληνικής πνοής, θα σημειώσει τον ανυπότακτο
χαρακτήρα του και θα υποκλιθεί στη σοφή εμμονή του δημιουργού σε μια πορεία
ανόρθωσης και υπερηφάνειας των Ελλήνων».

Εύα Στεφανή: «Ο κινηματογράφος του Δαμιανού ήταν άτακτος. Δυναμίτιζε το
ομαλό και πρόβαλλε το ασυνεχές. Έκανε ανοίκειο το οικείο και οικειωνόταν το
κρυμμένο».

Γιάννης Σολδάτος: «Ήταν ένας εραστής της τέχνης, εραστής της ζωής και,
όπως σκηνοθετούσε τις ταινίες του, καλλιεργούσε και τα χωράφια του».

ΕΙΠΕ:

«Αγάπησα την μπαναλιτέ του απλού ανθρώπου»

* «Το σωστό είναι το σαφές, το αναγκαίο και το θείον».

* «Προτιμώ τους ερασιτέχνες ηθοποιούς, γιατί οι επαγγελματίες είναι
φθαρμένοι από την ημέρα που αρχίζουν να γίνονται ηθοποιοί. Τους βαραίνει μια
ημιτελής κουλτούρα, μια ατελής εκπαίδευση, ένας θεσμός ανεύθυνων δασκάλων».

* «Εγώ την μπαναλιτέ την αγάπησα, αλλά όχι εκείνη της ιθύνουσας τάξης,
μα αυτή του απλού ανθρώπου, που του φτάνει ένα κρασάκι για να ‘ναι δικός του ο
κόσμος όλος».