O «Eβραίος» με τη γαμψή μύτη

«H τραγωδία μπορεί να έχει σαιξπηρικό ή τσεχωφικό φινάλε», λέει ο Άμος Οζ για το Παλαιστινιακό. «Οι δύο πλευρές αισθάνονται αδικημένες και ηττημένες. Όμως είναι ζωντανές. Έτσι κι εμείς, χρειαζόμαστε μια τσεχωφική λύση: να χωρίσουμε το σπίτι μας στα δύο, γιατί είναι μικρό και δεν γίνεται να συγκατοικήσουν δύο διαφορετικές οικογένειες»

Με γαμψή μύτη και υπόγειους σκοπούς απεικονίζεται ο Εβραίος στα μυθιστορήματα
του Ντοστογιέφσκι. Ως έμπορο διαμαντιών και αδίστακτο επιχειρηματία τον βλέπει
αργότερα ο Ζορζ Σιμενόν στα δικά του βιβλία και μη έχοντας τον παραμικρό
ενδοιασμό να υπακούσει στην αντισημιτική γραμμή της εφημερίδας του γράφει
αντισηματικά άρθρα που αντανακλούν και συγχρόνως διαμορφώνουν τις απόψεις τής
τότε κοινής γνώμης.

Ο συγγραφέας και τα στερεότυπά του: Άραγε υπάρχει περίπτωση να δημιουργήσει
ξεπερνώντας τα; Πώς κτίζονται οι γέφυρες με τον άλλον και από ποια στερεότυπα
πάσχουμε σήμερα; Αυτά ήταν τα θέματα που απασχόλησαν την 3η ελληνο-ισραηλινή
συνάντηση συγγραφέων, στο Κτίριο Σπήρερ του Βόλου, αλλά και στην Πορταριά και
στη Θεσσαλονίκη στη συνέχεια, με οικοδεσπότες το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου και την
πρεσβεία του Ισραήλ.

«Ο παγκόσμιος σχετικισμός είναι η μία και μόνη απόλυτη αλήθεια της εποχής μας.
Και το πιο δημοφιλές στερεότυπο είναι ότι μπορούμε να διαλέξουμε οτιδήποτε
θέλουμε», έλεγε ο συγγραφέας Τάκης Θεοδωρόπουλος στη συζήτηση που απασχόλησε
αρκετά το πάνελ των ομιλητών – Κώστας Ακρίβος, Χάρης Βλαβιανός, Μάγκυ Κοέν,
Αμίρ Ορ και Ράμι Σάαρι – και των λοιπών συμμετασχόντων στη συνάντηση.

Λένα Διβάνη: «Το “κίτρινο” είναι πάντα απλουστευτικό, στερεοτυπικό, μανιχαϊστικό. Δυστυχώς, στην εποχή μας η επιβολή ορισμένων επιλογών γίνεται με υπόγειο τρόπο. Νομίζουμε ότι είμαστε ελεύθεροι να διαλέξουμε, αλλά…»

Αργότερα, στον απόηχο της πρωινής κουβέντας, ο δημοφιλής Ισραηλινός συγγραφέας
Άμος Οζ και ο νεώτερος και δημοφιλής στο Ισραήλ ποιητής, μεταφραστής,
γλωσσολόγος Ράμι Σάαρι θα μιλήσεουν στα «NEA» για τις δικές τους απόψεις επί
του θέματος.

«Δεν γίνεται να ζήσουμε χωρίς στερεότυπα», λέει ο Άμος Οζ. «Είναι η ανθρώπινη
φύση μας».

«Ο κόσμος δεν είναι μόνον άσπρος και μαύρος. Είναι και άσπρος και μαύρος, αλλά όχι μόνον αυτό», είναι η θέση του νέου Ισραηλινού ποιητή (και μεταφραστή σε επτά γλώσσες) Ράμι Σάαρι για τα στερεότυπα στη ζωή και τη λογοτεχνία

«Είναι και θέμα προσωπικής ευθύνης αυτό», αντιπροτείνει ο Ράμι Σάαρι. «Εάν
είσαι πιστός στις ιδέες που θέλεις να εκφράσεις. Γιατί μπορεί να είσαι
“ευχάριστος” και να “γράφεις καλά” και ταυτόχρονα να είσαι ψεύτης. Πάντως η
ανάγκη μας να ανήκουμε κάπου είναι πέρα από κάθε συζήτηση. Άλλωστε μόνον έτσι
μπορεί ο δημιουργός να “ηχήσει” στο κοινό του. H σχέση μεταξύ συγγραφέα και
κοινού είναι ακριβώς αυτή η ηχώ».

Ένα από τα στερεότυπα των Ισραηλινών είναι ότι ο άλλος, ο κακός είναι ο
Άραβας, ο Παλαιστίνιος…

«Ξέρετε πόσες φορές έχει αλλάξει το στερεότυπο αυτό;», αντιτείνει ο Άμος Οζ.
«Όταν ήμουν παιδί, ο Παλαιστίνιος απεικονιζόταν ως ο ηρωικός, ο ανδροπρεπής, ο
άνθρωπος της δράσης και της φύσης. Συνεπώς εκείνος στον οποίο εμείς έπρεπε να
μοιάσουμε. Αργότερα το στερεότυπο άλλαξε και ο Παλαιστίνιος έγινε ο αιμοδιψής
δολοφόνος που σου κόβει το λαρύγγι. Τελευταία ο Άραβας έγινε το θύμα των
Ισραηλινών. Αυτό είναι μέρος του παιχνιδιού που παίζουν όλοι οι άνθρωποι
μεταξύ τους όταν έχουν μακροχρόνιες σχέσεις. Ακόμη και στους γάμους δεν
συμβαίνει αυτό; Αλλάζουμε διαρκώς ρόλους, θέσεις, εικόνες. Κι αυτό συμβαίνει
γιατί έχουμε την ανάγκη να φανταζόμαστε τον άλλο και όχι τον άλλο όπως
πραγματικά είναι, γιατί αυτό δεν είναι ποτέ δυνατόν ακόμη κι αν ζεις μαζί του
30 χρόνια. Δεν πειράζει όμως, από την στιγμή που τα στερεότυπα ή οι εικόνες
που παράγουμε δεν είναι εχθρικές…».

Πώς γίνεται να παράγουμε λιγότερο εχθρικές εικόνες; Με το να προσπαθήσουμε
να δούμε τα πράγματα με τα μάτια του άλλου;

«Αυτή είναι η ηθική πλευρά της καλής λογοτεχνίας. Με το να φαντάζεσαι τον άλλο
δεν σημαίνει ότι βρίσκεις την αλήθεια. Όμως το ότι προσπαθείς να μπεις στα
παπούτσια του, είναι αρκετό. Μπορεί να μην είναι τα σωστά παπούτσια αλλά δεν
πειράζει. H προσπάθεια που κάνεις λειαίνει τα χοντροκομμένα στερεότυπα, τα
κάνει πιο φίνα, πιο σύνθετα και αυτό είναι πρόοδος. Εγώ δεν πιστεύω σε λύσεις.
Μπορεί να έχω την φήμη του επικίνδυνου radical, αλλά εγώ πιστεύω σε
βελτιώσεις».

«Κατανοώντας τον άλλον γίνεσαι ακόμη και ερωτικός»

«Έχω ζήσει την πραγματικότητα των Παλαιστινίων εκ των έσω, όχι ως μέλος μιας
οργάνωσης που τους θεωρεί θύματα, αλλά ως άτομο που θέλει να τους γνωρίσει.
Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι είμαστε και οι δύο (λαοί) θύματα των
περιστάσεων. Άλλο τόσο θύματα είναι και οι πολιτικοί μας».

Ο ποιητής Ράμι Σάαρι (σε άπταιστα ελληνικά) μιλά στα «NEA» για το
Παλαιστινιακό. «Δεν ξέρω αν είναι αλήθεια ότι κάθε λαός έχει τους πολιτικούς
που του αξίζουν, αυτό που ξέρω είναι ότι το να ζήσεις τον άλλο από κοντά, το
να αποκτήσεις και θετικές και αρνητικές εμπειρίες, σε βοηθάει να βλέπεις τον
κόσμο με περισσότερα χρώματα».

«Η εμπειρία έχει τα όριά της. Ακόμη κι όταν ζεις δίπλα σε έναν άνθρωπο 50
χρόνια και πάλι δεν ξέρεις τα πάντα γι’ αυτόν», πιστεύει ο Άμος Οζ. «Το
υπόλοιπο το αναλαμβάνει η φαντασία σου. Εξάλλου, φαντασία και εμπειρία
αλληλοσυμπληρώνονται. H φαντασία είναι μια καλή αρχή για να νιώσεις κατανόηση
για τον άλλον. Δεν έχει καμία σχέση με τον συναισθηματισμό ούτε με το αν
συμφωνείς μαζί του. Μπορεί να μισείς την πολιτική του άλλου, να απεχθάνεσαι
την αισθητική του, αλλά όταν μπορείς να τον κατανοήσεις, να τον φανταστείς,
γίνεσαι πιο ευαίσθητος και πιο ειρηνικός. Γίνεσαι ακόμη και πιο ερωτικός άνθρωπος».