Δικά μας ιταλογραικικά

O Γιώργος Αρμένης με τον Χρήστο Μπίρο στην παράσταση «Το ψέμα έχει μακριά ποδάρια» που παίζεται στο Νέο Ελληνικό Θέατρο Γιώργου Αρμένη

Συχνά σκέπτομαι πως ο δαιμόνιος εκείνος θεατρίνος και συγγραφέας πολύ πριν από
τον νομπελίστα Ντάριο Φο είναι ένας αυθεντικός απόγονος και κληρονόμος της
Κομμέντια Ντελ Άρτε. Αυτή η μεγάλη οικογένεια του θεάτρου είναι η πρώτη στην
ιστορία της Ευρώπης συντεταγμένη συντεχνία της σκηνικής πράξης. Διότι, όπως το
φανερώνει και το όνομά της, είναι ένας θίασος επαγγελματιών θεατρίνων,
αρτίστες της σκηνής! Ανάμεσα στα μεσαιωνικά δρώμενα, μιστήρια (όχι μυστήρια –
η λέξη από τα λατινικά: ministerium=υπηρεσία) «παιχνίδια», φάρσες που κυρίως
ευδοκίμησαν είτε στα προαύλια των ναών, είτε σε συντεχνιακές εκδηλώσεις
ερασιτεχνών (μαστόρων, ψαράδων, εμπόρων κ.λπ.) και στην Κομμέντια Ντελ Άρτε
μεσολάβησε κατά την Αναγέννηση η Λόγια Κωμωδία (δράμα-θέατρο) που κυρίως
γράφτηκε από λογίους που μιμήθηκαν σχεδόν δουλικά τη μεγάλη τους ανακάλυψη, το
κλασικό θέατρο μέσω βεβαίως της ρωμαϊκής μίμησης: τον Πλαύτο, τον Τερέντιο και
τον Σενέκα. Αυτό το λόγιο θέατρο, σε στίχο και με υποθέσεις που «ξεπατίκωναν»
τους χαρακτήρες, τους τύπους και τις υποθέσεις της μενανδρικής νέας κωμωδίας,
παίζονταν κυρίως στα σαλόνια, στους πύργους και σε στενό κύκλο της εγγράμματης
πνευματικής αριστοκρατίας με μαικήνες τούς γνωστούς και από την προστασία τους
προς τις άλλες τέχνες (την αρχιτεκτονική, ζωγραφική, γλυπτική, όπερα και
μουσική – θρησκευτική και κοσμική). Πολλά από τα κείμενα της Λόγιας
Δραματουργίας ήταν μόνο αναγνώσιμα. Αυτά επέδρασαν στην όψιμη Αναγέννηση και
στην κρητική θεατρική μας κληρονομιά.

H Κομμέντια Ντελ Άρτε ήταν λαϊκό θέατρο, επαγγελματικό και συντεχνιακό,
οργανωμένο από τους πλανόδιους μίμους που κυνηγήθηκαν τον Μεσαίωνα, κάηκαν
στην πυρά της Ιεράς Εξέτασης, συχνά αφορίστηκαν από την Εκκλησία αλλά και
μπόλιασαν με κωμικά ιντερμέδια ακόμη και τα θρησκευτικά δράματα. Ως
καταραμένοι οι μίμοι και αποσυνάγωγοι έπαιζαν τους διαβόλους, τους αμαρτωλούς,
τους κολασμένους αφού τα ιερά πρόσωπα υποδύονταν οι… αναμάρτητοι ιερείς και
διάκονοι!!

H Κομμέντια Ντελ Άρτε ήταν θέατρο τύπων, κοινωνικών κυρίως (δούλοι, αφέντες,
αστυνόμοι, προξενήτρες, πλούσιοι, ξένοι) αλλά και συναισθηματικών-ψυχολογικών
(εραστές, απατημένοι). Στη διαιρεμένη Ιταλία με τις ντοπιολαλιές ευδοκίμησαν
οι τύποι με ιδιωματική γλώσσα που βέβαια εξέφραζε και τα γενικά και τυπικά
ιστορικοκοινωνικά χαρακτηριστικά του τόπου καταγωγής (Μπέργκαμο, Βενετία,
Νάπολι κ.λπ.). H Κομμέντια γέννησε όλη την ευρωπαϊκή κωμική παράδοση από τον
Γκότσι και τον Γκολντόνι ώς τον Μολιέρο, από τον Γκόλντσμιθ ώς τον Κλάιστ, τον
Γκόγκολ και τον Σούχουβο-Καμπύλιν.

Ο Ντε Φιλίππο είναι η μεγάλη συμπερίληψη της λαϊκής υποκριτικής της Ιταλίας μ’
όλα τα τυπικά της γνωρίσματα: θίασος οικογενειακός (οι τρεις αδελφοί ντε
Φιλίππο νόθα παιδιά του μεγάλου θεατρίνου-συγγραφέα Σκαρπέτα), ντοπιολαλιά
ναπολιτάνικη και υποθέσεις οικείες. Λαϊκή γειτονιά, αναγνωρίσιμοι τύποι,
καθημερινός ρυθμός και φωτογραφική και φωνογραφική πιστότητα.

Το έργο που μας χάρισε το Νέο Ελληνικό Θέατρο του Γιώργου Αρμένη είναι μια
τυπική λαϊκή σάτιρα, θα έλεγα αυθεντικά νοτιομεσογειακή. Ας μη γελιόμαστε οι
σημαντικοί δικοί μας μεταπολεμικοί συγγραφείς επηρεασμένοι και από τον ιταλικό
νεορεαλισμό του σινεμά (Ντε Σίκα, Μοντσέλι, ο σεναριογράφος Ζαμπατίνι) έδωσαν
ανάλογα δείγματα («H Κυρά μας η Μαμή», η «Κυρία Δήμαρχος», «Λατέρνα, Φτώχεια
και Φιλότιμο», ο «Ηλίας του 16ου» κ.λπ.)

Μια τέτοια φασαριόζικη, γεμάτη χυμούς, ευφρόσυνη σάτιρα ηθών είναι «Το
ψέμα…». Χώρος μια λαϊκή πολυκατοικία, όπου ο καθένας μπαίνει και βγαίνει
χωρίς να χτυπάει στο διαμέρισμα του γείτονα, πιάνοντάς τον με τις πιτζάμες σε
στιγμές περιπτύξεως με τη γειτόνισσα του άνω ορόφου, με στερημένες
μεγαλοκοπέλες και μπερμπάντες νεόπλουτους, με ραμολιμέντα γαμπρούς, με νόθα,
εκβιασμούς και γενναιόδωρες ερωτικές προσφορές, με συμφεροντολογικές «θυσίες»,
με κουκουλώματα και αλληλοκαλύψεις οικονομικών, ερωτικών και κοινωνικών
σκανδάλων. Ένας ξεκαρδιστικός στροβιλισμός γύρω από το σεξ, τα λεφτά, τη
μιζέρια και τη λίγη ευτυχία των απόκληρων ή των μικροαστών.

Δεν χρειάζεται να είσαι έμπειρος στα ιστορικά του θεάτρου για να αντιληφθείς
ότι ο Ντε Φιλίππο διαχειρίζεται με άνεση και, βεβαίως, φαντασία τους τύπους,
τις ίντριγκες, τα στερεότυπα, τα ευρήματα της παράδοσης του είδους που
υπηρετεί. Αν το «Φιντανάκι», του Χορν, με τα ίδια πρόσωπα και την ίδια
υπόθεση, αντί για ηθογραφική τραγωδία το ξαναγράφατε με το ιδίωμα της λαϊκής
σάτιρας: λαϊκός εραστής, γενναιόδωρη ερωτικά φιλοχρήματη γειτόνισσα, τίμιος
πατέρας, αποπλανημένη κόρη, πλούσιος γαμπρός, ρουφιάνα προξενήτρα, θα είχατε
ένα έργο του Ντε Φιλίππο, ή του Σακελλάριου ή τον «Γάμο α λα Ιταλικά» του
Τζέρμι ή τη «Συνοικία το Όνειρο» του Αλεξανδράκη. Δικά μας πράγματα,
ιταλογραικικά.

Ο Γιώργος Αρμένης είναι από τους δύο-τρεις Έλληνες ηθοποιούς που γνωρίζουν σε
βάθος τον νεορεαλισμό, που είναι ένας ρεαλισμός ή, αν θέλετε, νατουραλισμός,
με συχνές δόσεις φανταστικού ρεαλισμού και λαϊκού υπερρεαλισμού.

Έχει καταιγιστικούς ρυθμούς, μια κίνηση σχεδόν χορευτική, έτσι ώστε διακρίνεις
πίσω από τον αυτοσχεδιαστικό οίστρο τη μεγάλη, γενναία τεχνική, προϊόν
εξαντλητικής δουλειάς στις δοκιμές αλλά και σαφή αναφορά στο τυπολόγιο της
λαϊκής υποκριτικής. Ένα αεικίνητο που παράγει συνεχώς κωμικές ευφρόσυνες
φόρμες, μια μανιβέλα που βάζει σε κίνηση ολόκληρο τον θίασο που κουρντίζεται
στον ρυθμό του και ανταποκρίνεται στην ευρηματική φαντασία του.

Καρικατούρες γεροπαραλυμένων

Ο Διαμαντόπουλος είχε την εκπληκτική δεινότητα της Λελούδα στα σκηνικά και στα
κοστούμια (βοηθός η Λαπατά). Αυτή η εικαστική καλλιτέχνις που νιώθεις ότι
αφιερώνει κάθε ευαίσθητη δουλειά της στον Τσαρούχη, γνωρίζει το λαϊκό ύφος
χωρίς ούτε μια στιγμή να υποκύπτει στο κιτς. Ο Τσακνής έγραψε ωραία μουσική
και ο Μανούσης σχεδίασε τον θαυμάσιο φωτισμό. Έτσι ο Διαμαντόπουλος, εκφραστής
του ιταλικού νεορεαλισμού, πόλωσε γύρω από τον Αρμένη έξοχες ερμηνείες. Και
καλά, ο Χρήστος Μπίρος έχει ευδοκιμήσει στο είδος και λάμπει. Ο Παντελής
Παπαδόπουλος ξέρει να φτιάχνει, με μέσα λιτά, έξοχες καρικατούρες
γεροπαραλυμένων χωρίς υπερβολές. Εδώ όμως εκπλήσσει η αμεσότητα της Ηρώς
Μουκίου στον ρόλο της συναισθηματικής, γενναιόδωρης και ερωτικά διαθέσιμης
κοινόχρηστης γειτόνισσας. H Άννα Γιαγκιώζη σε δύο σπαρταριστούς
καρατερίστικους ρόλους ανεβαίνει συνεχώς σε φαντασία και λιτότητα, η Φαίη
Βολόρου εγγράφει, όντας ακόμη σπουδάστρια, υποθήκη ευοίωνου μέλλοντος και η
έκπληξη της παράστασης, η επίσης σπουδάστρια Φωτεινή Παπαχριστοπούλου, που
σχεδιάζει μια τραγική μάσκα μέσα στο άχαρο τοπίο. Κρατήστε το όνομα. Ο Θαν.
Πετρόπουλος και ο Νίκος Κωνσταντάκης στέρεοι και ευέλικτοι τυπίστες.

INFO

«Το ψέμα έχει μακριά ποδάρια». Στο Νέο Ελληνικό Θέατρο του Γιώργου Αρμένη (Σπ.
Τρικούπη 34, Εξάρχεια, τηλ. 210.8253.489 και 210.8817.941)