Από τη «μαγιά» του Θεόφιλου

Πίνακας της Έρσης Χατζημιχάλη, χαρακτηριστικός της νοοτροπίας ναΐφ, από την έκθεση της Συλλογής Αγγ. Ταμβάκη. Πανδαισία χρωμάτων και θεμάτων, νοσταλγία της αθωότητας, αυτοφυής σχεδιαστική και χρωματική απόδοση. Ποια εντύπωση προκαλούν όλα αυτά στο σύγχρονο βλέμμα;

Ποιος θυμάται σήμερα τους Έλληνες ναΐφ, τους λεγόμενους «αφελείς» ή «λαϊκούς»
ζωγράφους μας; «Μα η ανάγκη για εκσυγχρονισμό και εναρμόνιση με τη σύγχρονη
ζωή δεν μας αφήνει καλά καλά να θυμηθούμε τους ντόπιους κορυφαίους καλλιτέχνες
μας, για τους “απαίδευτους” να συζητάμε τώρα;», θα απαντήσει κανείς, ίσως,
εύλογα. Από την άλλη πλευρά, το μήνυμα του κορυφαίου Θεόφιλου είναι αυτό που
καθόρισε την τέχνη μας στον 20ό αιώνα. Όσο περισσότερο μπαίναμε στη
«σπουδαγμένη» τέχνη τόσο ο Γ. Τσαρούχης ή ο A. Φασιανός νοσταλγούσαν την
αθωότητα της αυθόρμητης πινελιάς. Ακόμα και ο αφαιρετικός εξπρεσιονισμός του
Θ. Τσίγκου ή το παιγνιώδες «τσίκι τσίκι» του Αλ. Ακριθάκη έχουν τη ρίζα τους
στη νοσταλγία του προκαπιταλιστικού Παραδείσου, χώρια η «ακατέργαστη τέχνη»
των ψυχιατρείων, η outsider art και το υιοθετημένο kitsch. Το βέβαιο είναι ότι
όσο εμείς γινόμαστε «πλαστικοί» και «προκατασκευασμένοι» αστοί τόσο η αθωότητα
και ο αυτοσχεδιασμός αποκτούν μεγαλύτερο νόημα και τα νοσταλγούμε, όπως το
δροσερό νερό μιας πηγής στο βουνό.

Αυτό που δεν είναι βέβαιο, ωστόσο, είναι το πώς μπορεί να είναι ναΐφ ένας
ζωγράφος που μεγαλώνει ανάμεσά μας σήμερα.

Αναζητήσαμε απαντήσεις στην πολύ ενδιαφέρουσα ομαδική έκθεση «Έλληνες ναΐφ
δημιουργοί και κριτικά κείμενα της Αγγέλας Ταμβάκη». Πρόκειται για μία
πολύτιμη μαρτυρία, όχι μόνο επειδή εκπροσωπεί δεκάδες καλλιτέχνες, αλλά και
επειδή είναι κατά βάση η ίδια η προσωπική συλλογή της πρόωρα χαμένης
επιμελήτριας της Εθνικής Πινακοθήκης, με έργα που καταθέτουν τη σχέση των
καλλιτεχνών μαζί της. Έκλεισαν ήδη τρία χρόνια που η εμπνευσμένη και δραστήρια
ιστορικός τής Τέχνης έφυγε από κοντά μας και χάρη στον σύζυγό της, φιλόλογο κ.
I. Πετρόπουλο, μας παραδίδεται ένας χρήσιμος τόμος με αναδημοσιεύσεις των
μελετών της για τους Έλληνες ναΐφ και η έκθεση.

Σωστά σημειώνεται στους προλόγους ότι τα επιστημονικά ενδιαφέροντα της
μελετήτριας – από τις προϊστορικές βραχογραφίες και τη μετα-αναγεννησιακή
βορειοευρωπαϊκή ζωγραφική έως τους «λαϊκούς» αλλά και τον Θ. Τσίγκο –
αποτελούν μια σφαιρική ενότητα που απέδωσε καρπούς και διεπιστημονικό σύνθετο
πνεύμα. Δεν μπορεί κανείς να ανακαλύψει την ομορφιά της αυθόρμητης ζωγραφικής
εάν δεν αναπνέει στη μεγάλη – στην ανθρωπολογική – κλίμακα του Χρόνου, και η
αλησμόνητη Αγγέλα είχε και αυτήν τη διάσταση και την ανάλογη Παιδεία.

Απέναντι στα ίδια τα έργα, τώρα, τα αισθήματά μας ήταν μεικτά.
Αναμφίβολα γοητεύεται κανείς από τους πίνακες της Έρσης Χατζημιχάλη, της
Μαρίας Πωπ, της Νίκης Ελευθεριάδη, του Ράλλη Κοψίδη και πολλών άλλων. H
σχεδιαστική απόδοση του χώρου, των ανθρώπων και των πραγμάτων είναι μεν
αναπαραστατική, αλλά άκρως υποκειμενική, άλλοτε παρατακτική σαν παιδική,
άλλοτε διασταλτική σαν τρομαγμένου παιδιού, άλλοτε μεταφυσική σαν
θρησκευόμενου που «ακούει φωνές». Τα χρώματα έντονα, σχεδόν αυτόνομα. Τα
θέματα από την καθημερινότητα, αλλά με αναδρομικό χαρακτήρα, «μιας παλιάς
εποχής».

Νοσταλγούμε την αθωότητα

Ο θεατής είναι υποχρεωμένος να αναρωτηθεί: αυτή η έντονη αίσθηση «δημώδους»
είναι αυτοφυής ή επινοημένη; Πρόκειται για ιδεολογικές εμμονές ή για τεχνητή
αναδρομή, όπως σε κάποιες τουριστικές καρτ ποστάλ; Είναι οι καλλιτέχνες αυτοί
και στην υπόλοιπη ζωή τους «κολλημένοι» στην προ-εκσυγχρονιστική εποχή και
νοοτροπία που αναδεικνύουν ή μήπως σύγχρονοι αστοί που την αναπολούν;

Το ερώτημα είναι παλιό, από την εποχή του Μεσοπολέμου που ο Τεριάντ παρήγγειλε
στον Θεόφιλο σειρά έργων και αυτός έπαψε έτσι να είναι ο περιπλανώμενος που
ζωγράφιζε για ένα πιάτο φαγητό και για το κέφι του. H απάντηση είναι δύσκολη,
όσο και αν πολλά έργα της έκθεσης αναδίδουν γνησιότητα και φρεσκάδα. «Δεν
μπορείς να μπεις στο ίδιο ποτάμι δύο φορές», διδάσκει αφοπλιστικά ο
Ηράκλειτος. Από την άλλη πλευρά, οι σημειολόγοι και ανθρωπολόγοι θεωρούν τη
σύγχρονη ζωή ως μετωνυμική παραλλαγή των παλαιών στερεοτύπων. Το βέβαιο είναι
ότι την αθωότητα όλοι τη νοσταλγούμε, ιδίως στις μέρες μας, που όλα έγιναν
«ανακατεργασμένα» και όχι αυτοφυή. Το «φυσικό» είναι, έτσι κι αλλιώς, ένα
ζητούμενο.

INFO

«Έλληνες ναΐφ δημιουργοί και κείμενα της Αγγ. Ταμβάκη», ομαδική έκθεση (και
έκδοση), Γκαλερί της Έρσης, Κλεομένους 4, Κολωνάκι, τηλ. 210-7220.231, μέχρι
17 Δεκεμβρίου