TPITH AΠOΨH Φτώχεια, ανεργία και ΜΜΕ

Καθημερινά πλέον στους τηλεοπτικούς δέκτες καταγράφει κανείς ειδήσεις για την
ακρίβεια της ζωής και για την κατάσταση φτώχειας στην οποία έχουν περιέλθει
πολλοί συμπολίτες μας. Συνταξιούχοι, άνεργοι, πτυχιούχοι – μελλοντικοί
άνεργοι, μεσήλικες και νέοι, αλλά και μισθοσυντήρητοι παρουσιάζονται σχεδόν σε
ημερήσια βάση στις πρωινές εκπομπές και στα δελτία ειδήσεων, εκθέτοντας τα
προβλήματα που αντιμετωπίζουν και τις αντιξοότητες της ζωής. H φτώχεια και οι
άνεργοι αποτελούν μια περιοδική ενασχόληση των δημοσιογράφων τουλάχιστον από
τότε που ο Τζορτζ Όργουελ πήρε τον δρόμο προς τις αποβάθρες του Γουίγκαν το
1938, για να διερευνήσει τη φύση της ένδειας, του κοινωνικού αποκλεισμού και
αυτών που μετά βίας τα έβγαζαν πέρα.

Ωστόσο, πέρα από τις υπερβολές, σκόπιμες ή όχι, οι δημοσιογράφοι αναδεικνύουν
ένα διαφορετικό πρόσωπο της φτώχειας και των φτωχών, αφού οι άνθρωποι που
συχνά αναφέρονται και εκτίθενται στις οθόνες μας δεν είναι κάποια οκνηρά
υποκείμενα, επαγγελματίες λουφαδόροι της κοινωνίας, αλλά άνθρωποι που έχουν
χάσει τη δουλειά τους, άνθρωποι που δεν μπορούν να εξασφαλίζουν τα προς το ζην
και προσπαθούν με χίλιους δυο τρόπους να επιβιώσουν. Βεβαίως, ορισμένες φορές,
η αδηφαγία των μέσων ενημέρωσης καταλήγει σε υπερβολές με αποτέλεσμα να
αποτυγχάνουν παταγωδώς να συλλάβουν την πραγματική εμπειρία της ένδειας, αφού
είναι μόνο προσωρινοί παρατηρητές της.

Είναι γεγονός ότι ελάχιστα ρεπορτάζ μάς δείχνουν ότι αυτή η κοινωνική ομάδα,
«οι φτωχοί», είναι εξαιρετικά ετερογενής, αποτελείται από νέους, ηλικιωμένους,
άστεγους ή άνεργους ανθρώπους που έχουν διαφορετικές καταβολές, εμπειρίες,
απόψεις και προοπτικές.

Από την άλλη πλευρά, αυτό που άμεσα ή έμμεσα αναδεικνύεται είναι ότι η φτώχεια
δεν είναι απλά το ελάχιστο εισόδημα για την επιβίωση ενός ατόμου. H φτώχεια,
εκτός από την έλλειψη των αναγκαίων οικονομικών πόρων για τη διατροφή και την
ενδυμασία, είναι και η έλλειψη άλλων σημαντικών πτυχών της σύγχρονης ζωής,
όπως η ιατρική περίθαλψη, η μόρφωση, η απόκτηση στέγης και οι δυνατότητες
κοινωνικής αλληλόδρασης, όπως το να βγει κανείς έξω να πάει σε μια ταβέρνα, σε
ένα θέατρο ή κινηματογράφο. Παράλληλα, εκτός από τις ανάγκες για τη διαβίωση
και την κατανάλωση, υπάρχει ο ψυχικός εξαναγκασμός που υφίσταται κανείς από το
γεγονός ότι υπεισέρχεται σε μια ασύμμετρη σχέση με την κοινωνία. Το άτομο που
βρίσκεται σε κατάσταση φτώχειας νιώθει ότι είναι υποδεέστερο, με αποτέλεσμα να
θεωρεί ότι χάνει το κοινωνικό του κύρος, να νιώθει ένα αίσθημα ντροπής και
πολύ χαμηλής αυτοεκτίμησης.

Οι άνεργοι, από την άλλη πλευρά, νιώθουν ότι είναι άχρηστοι, ότι δεν έχουν πια
αξία, επειδή πλέον δεν έχουν καμιά χρησιμότητα στις νέες συνθήκες, ενώ την
ίδια στιγμή απαιτούνται δεξιότητες που έως τότε δεν είχαν καθόλου αναπτυχθεί
και είναι αναγκαίες για την αντιμετώπιση της οικονομικής δυσπραγίας. Το
«αίσθημα ανασφάλειας», όπως αναφέρει ο Νίκος Παναγιωτόπουλος στο βιβλίο του «H
Οδύνη των Ανέργων», που καθημερινά βιώνουν οι άνεργοι, «επηρεάζει όλες τις
αποφάσεις που αφορούν το μέλλον τους και τη σχέση με τη ζωή τους και τη ζωή
της οικογένειάς τους». Ορισμένοι βέβαια μπορεί να αντιδράσουν και να
καταβάλουν μεγάλες προσπάθειες για να αντιπαρέλθουν αυτή τη νέα κατάσταση στην
οποία έχουν περιέλθει. Κάποιοι άλλοι, ενδεχομένως οι περισσότεροι, να
παραιτηθούν από την όλη προσπάθεια και να απομονωθούν ακόμη περισσότερο από
την κοινωνία, θεωρώντας τους εαυτούς τους παρείσακτους και παρίες.

Ας ελπίσουμε ότι δεν θα παρατηρήσουμε φαινόμενα, όπως παλαιότερα στη Βρετανία,
όπου ένα μέρος του Τύπου και των κοινωνικών σχολιαστών, αντί να πιέσουν την
Πολιτεία να εφαρμόσει μια πολιτική «ενάντια στην ανεργία» και την επανένταξη
των ανέργων στον κοινωνικό ιστό, με περισσή ζέση επέκριναν ή στιγμάτιζαν τα
διάφορα επιδόματα προς τους φτωχούς, αποκαλώντας τα επιδόματα για «τεμπέληδες»
και «τρακαδόρους» της κοινωνικής πρόνοιας. Άλλωστε, όπως έχει τονίσει ο Άντονι
Γκίντενς, μια «σαρωτική απορρύθμιση δεν μπορεί ποτέ να είναι η απάντηση».

Καθώς τα εργοστάσια κλείνουν το ένα μετά το άλλο και η «στρατιά» των ανέργων
διογκώνεται, οι δημοσιογράφοι, εν δυνάμει μέρος κι αυτοί της εν λόγω στρατιάς,
καλούνται να καταδείξουν τις πολλαπλές διαστάσεις της φτώχειας και της
ανεργίας, της ντροπής, της οδύνης και της βίας που επιφέρουν. Μπορεί οι
δημοσιογράφοι μερικές φορές να αναφέρονται σε αυτό το θέμα με υπερβολές, αλλά
στην προκειμένη περίπτωση η υπερβολή είναι προτιμότερη από την αποσιώπηση.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών