Γκλόρια, Kατρίνα, Pίτα…

H Αμερική του 1820 ήταν για τον Χέγκελ ένα παράδοξο: ελπίδα του κόσμου από τη
μια, ωστόσο, από την άλλη, μια κοινωνία χωρίς αληθινό κράτος, μια
κοινωνία-συνάθροιση ιδιωτών, όπου ό,τι ονομαζόταν κράτος δεν χρησίμευε παρά
για την προστασία της ιδιοκτησίας. Δεν υπάρχει πραγματικά «δημόσια σφαίρα»,
παραπονιόταν ο Χέγκελ, επειδή οι πολιτικοί θεσμοί είναι απλώς μέσα για τη
διασφάλιση ιδιωτικών στόχων. H Αμερική κυριαρχείται από τον «αγώνα του ατόμου
για ιδιοκτησία, εμπορικό όφελος και κέρδος. H κοινότητα υπάρχει μόνο στον
βαθμό που εξυπηρετεί ατομικά συμφέροντα».

Σ’ αυτές τις κριτικές επισημάνσεις – τις οποίες πολλοί θα έσπευδαν να
αποκηρύξουν ως ξεπερασμένες – επιστρέφουν, ωστόσο, τελευταία πολλοί Αμερικανοί
διανοούμενοι και σχολιαστές που ανήκουν σε αντίπαλους πολιτικούς χώρους.
Σοσιαλδημοκράτες, συντηρητικοί, νεοφιλελεύθεροι συναντώνται σ’ έναν κοινό
τόπο: η σημερινή Αμερική δείχνει σημάδια πολιτικής και κοινωνικής αποσύνθεσης.
Και γι’ αυτό ευθύνονται η υπερβολική έμφαση στο ατομικό συμφέρον και η
αδυναμία να θεμελιωθεί μια κοινωνική συνείδηση, βασισμένη σε κοινά αποδεκτές
αρχές. Όλοι θρηνούν για τον «πληθωρικό», τον «εξαμβλωματικό» ατομικισμό της
αμερικανικής πολιτικής κουλτούρας και όλοι συναινούν στην ανάγκη να αναβιώσει
εκείνη η παλαιά αντίληψη – αριστοτελική όσο και χεγκελιανή – πως σκοπός της
πολιτικής είναι να δημιουργήσει στους πολίτες μια θερμή αίσθηση του
συνανήκειν, στηριγμένη σε κοινές αξίες και κοινό πεπρωμένο. Ο πρόσφατος
κυκλώνας Κατρίνα και ο επόμενος που ακολούθησε (Ρίτα αυτός· λες και η φύση
εξευμενίζεται και τα θύματά της ανακουφίζονται στο άκουσμα ενός θηλυκού
ονόματος…) απέδειξαν με τον πιο τραγικό τρόπο το προφανές.

Δεν θέλω θα επιμείνω περισσότερο στη χεγκελιανή ιδέα περί κράτους – είναι
γνωστό πως ο τρόπος με τον οποίο ο Γερμανός φιλόσοφος όριζε την «ελευθερία»,
ως ταύτιση του ατόμου με τις αξίες του κράτους και υποταγή στους νόμους του,
έχει επικίνδυνες προεκτάσεις που οδηγούν ώς και τον ολοκληρωτισμό. Ωστόσο,
σήμερα, πολλοί «νεοφιλελεύθεροι» στην Ελλάδα (συμπίλημα αγράμματων
πολιτικάντηδων και επικίνδυνων καιροσκόπων), αλληθωρίζοντας διαρκώς πέραν του
Ατλαντικού, ωθούν τις απόψεις τους περί ατομικών δικαιωμάτων και προσωπικής
ελευθερίας σε παράλογα άκρα, παραβλέποντας και υποτιμώντας κάθε έννοια
κοινωνικής ευθύνης. Γιατί κοινωνική ευθύνη δεν σημαίνει εκπλήρωση των
φορολογικών υποχρεώσεων και μόνον – αλλιώς και ο διαβόητος Αλ Καπόνε θα ήταν ο
υποδειγματικός πολίτης, αφού, καθώς διαβεβαίωνε τη στιγμή της σύλληψής του,
είχε πληρώσει και με το παραπάνω τους φόρους του.

Ηοινωνική ευθύνη δεν σημαίνει απλώς και μόνο προσέλευση στις κάλπες. Είναι
γνωστό πως στους «παραδείσους» των δημοκρατιών, εκεί όπου η ψήφος δεν είναι
υποχρεωτική, ευδοκιμεί η αποχή και η πολιτειακή αδιαφορία. Το ιδιωτικοποιημένο
όραμα όσων μετά σπουδής το επαγγέλλονται δεν είναι παρά νοσηρή φαντασίωση. Ο
κόσμος τους των «απεριόριστων ευκαιριών», όπου οι φτωχοί γίνονται όλο και
φτωχότεροι, στιγματιζόμενοι μάλιστα ως ανίκανοι, τεμπέληδες, χωρίς ταλέντα και
πρωτοβουλίες, δεν είναι παρά ένας κόσμος ατομικισμού, υλισμού, ακραίου
φαρισαϊσμού και αδιαφορίας. Και, επιπλέον, φθόνου. Όμως ο φθόνος, συχνά
αποτέλεσμα μικρής αυτοεκτίμησης και αυτοσεβασμού, είναι, όπως μας υπενθυμίζει
ο Ρολς, το χειρότερο δεινό. «Λιγότερο κράτος» σημαίνει πως δεν θα υπάρχουν πια
δίχτυα ασφαλείας για τους ταπεινούς. Όσοι πέσουν, δεν έχουν σωτηρία. H
ευαισθησία ενός Χολιγουντιανού Σον Πεν ή οι διαφημιστικά υποστηριζόμενες
μιντιακές πρωτοβουλίες «φιλανθρωπίας» δεν αρκούν για να ανακουφίσουν τις
ασθενέστερες ομάδες. Για τους άστεγους της κάθε Ορλεάνης δεν αρκεί η βοήθεια
που έρχεται (πάντα) εκ των υστέρων. Χρειάζεται ένα υπεύθυνο κράτος. Κι αν το
κράτος, καθώς μας λένε (οι γνωστοί φαλακροί που επί δεκαετίες τσακώνονται για
την τσατσάρα), κινδυνεύει να χρεοκοπήσει, ένας λόγος παραπάνω ν’ αποτρέψουμε
μια τέτοια εξέλιξη: για να μην καταντήσουμε μια κοινωνία χωρισμένη σε
«celebrities» και «underdogs», όπου τον λόγο θα έχουν μόνο νεόπλουτοι
μπετατζήδες, αφελληνισμένοι χρηματιστές, ατσαλάκωτοι τηλεπαρουσιαστές – και οι
χαζοχαρούμενοι αστρολόγοι τους.

O Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση»