Δρόμοι

H ιδέα…

… για να γράψει το νέο του βιβλίο του ήρθε την ώρα που πήγαινε να αλλάξει
τρένο, στον σταθμό της Βιέννης, τον Δεκέμβριο του 1989. Ο Τόνι Τζουντ,
καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, είχε μόλις
επιστρέψει από την Τσεχοσλοβακία, όπου είχε δει τη «βελούδινη επανάσταση» με
τα ίδια του τα μάτια. Μέσα στο ταξί, το αυστριακό ραδιόφωνο μετέδιδε ειδήσεις
από τη βίαιη εξέγερση στη Ρουμανία. Ένας πολιτικός σεισμός, θα γράψει αργότερα
ο Τόνι Τζουντ στην «Ιστορία της Ευρώπης από το 1945», θρυμμάτιζε την παγωμένη
τοπογραφία της μεταπολεμικής Ευρώπης.

Οι εξεγέρσεις…

… του 1989, όμως, δεν τερμάτισαν απλώς τον Ψυχρό Πόλεμο. Έδειξαν πόσο βαθιά
ήταν διχασμένη η Ευρώπη. Δυο χρονιές ήταν αποφασιστικές για τη μεταπολεμική
Ευρώπη: το 1956 και το 1968. Το 1956, η Σοβιετική Ένωση κατέστειλε την
εξέγερση στην Ουγγαρία, ενώ η Γαλλία, η Αγγλία και τον Ισραήλ έκαναν μια
αποτυχημένη εκστρατεία κατά της Αιγύπτου, για να αποτρέψουν την εθνικοποίηση
του Σουέζ. Το 1968, η Σοβιετική Ένωση έστειλε τανκς στην Τσεχοσλοβακία, ενώ
μαζικές φοιτητικές διαδηλώσεις συγκλόνιζαν το Παρίσι και άλλες ευρωπαϊκές
πρωτεύουσες. Αυτό που θέλησα να κάνω, λέει ο Τζουντ, ήταν να δείξω τις
ομοιότητες, αλλά και τις διαφορές ανάμεσα στα δυο κομμάτια της Ευρώπης εκείνες
τις κρίσιμες χρονιές.

Στον κόσμο…

… που προέκυψε κατόπιν, σε σχέση με εκείνον που υπήρχε πριν, αυτό που κάνει
εντύπωση στον συγγραφέα είναι η κραυγαλέα απουσία της ευρωπαϊκής διανόησης.
Αναφέρει την έκκληση που απηύθυναν το 1993 ο Ντεριντά και ο Χάμπερμας στους
Ευρωπαίους διανοούμενους για να δώσουν μια ευρωπαϊκή απάντηση στην αμερικανική
μονοκρατορία. «Το σχέδιό τους ναυάγησε», γράφει ο Τζουντ. «Εκατό χρόνια μετά
την υπόθεση Ντρέιφους και πενήντα χρόνια από την αποθέωση του Σαρτρ, οι
κορυφαίοι διανοούμενοι της Ευρώπης είχαν απευθύνει μια έκκληση στην οποία δεν
ανταποκρίθηκε κανείς». Πάντως, ο συγγραφέας δεν αφήνει ήσυχους ούτε τους
Αμερικανούς. Απορρίπτει τη θεωρία πως οι ΗΠΑ έπαιξαν τον σημαντικότερο ρόλο
στον τερματισμό του Ψυχρού Πολέμου (δηλαδή την αμερικανική εκδοχή του 1989,
πως η ρητορική του προέδρου Ρίγκαν και οι αυξημένες πολεμικές δαπάνες οδήγησαν
στις εξεγέρσεις εκείνης της χρονιάς). «Οι ΗΠΑ έπαιξαν πολύ μικρό ρόλο στα
δράματα του 1989, τουλάχιστον ώσπου να συμβούν», γράφει. «Εκείνα τα δράματα
ήταν κυρίως ευρωπαϊκά δράματα».

Αυτός που κάνει…

… όμως την Ιστορία, είναι και αυτός που τη γράφει – έτσι συμβαίνει πάντα,
γι’ αυτό η Ιστορία κάθε τόσο ξαναγράφεται από την αρχή. Ο Τόνι Τζουντ
διηγείται ένα ανέκδοτο από τη σοβιετική εποχή. Ένας ακροατής τηλεφωνεί στον
ραδιοφωνικό σταθμό και ρωτάει τον εκφωνητή αν μπορεί να προβλέψει τι θα συμβεί
στο μέλλον. «Ναι, κανένα πρόβλημα», του απαντάει εκείνος. «Ξέρουμε πώς θα
είναι το μέλλον. Το πρόβλημά μας είναι με το παρελθόν. Αλλάζει συνεχώς».