Γελοιοποίηση μέσω του γελοίου

O Γιάννης Μπέζος ως «Αρχοντοχωριάτης» στην παράσταση που σκηνοθέτησε ο Βασίλης Παπαβασιλείου

H συγκυρία το θέλησε να γράψω σήμερα κι εγώ μια κριτική μου θέση για ένα έργο
που γέννησε το περίφημο «Αλαλούμ». Έχω περάσει τον όρο στα λήμματα της
Μπριτάνικας-Λαρούς-Πάπυρος. Αυτή η μυητική τελετή νέων ηθοποιών από βετεράνους
που δοκιμάζουν τον νεήλυδα στο κατά πόσο αντέχει και αντιδρά ακαριαία με
χιούμορ στη γελοιοποίηση και το «συναξάρισμα» έλκει την καταγωγή της από την
«τουρκική γιορτή» που σκαρώνουν εις βάρος του Αρχοντοχωριάτη στο ομώνυμο έργο
του Μολιέρου οι ξεπεσμένοι σελέμηδες ευγενείς. Πριν από 25 χρόνια έγραφα για
την τότε παράσταση του έργου στο «Εθνικό Θέατρο»:

«Ο “Αρχοντοχωριάτης” είναι η διαδικασία μιας ένταξης, μια μυητική
τελετουργία. Ο Μολιέρος προσφέρει το υλικό, το περιεχόμενο και ο συνθέτης
Λουλί τη φόρμα, τους κώδικες, το τελετουργικό. Ένας πλούσιος αστός επιζητεί να
ενταχθεί σε μια άλλη τάξη. Αυτή είναι η απλή και ιδιοφυής ιδέα του Μολιέρου.
Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να απαρνηθεί, να απορρίψει τους κοινωνικούς του
κώδικες και να μυηθεί στα μυστικά και στους κώδικες της άλλης τάξης. Πρέπει,
για να εισχωρήσει, να περάσει από «μια σειρά» διαδικασιών, να υποστεί μια
ταπείνωση. Κάθε ένταξη είναι απόσβεση, ένας διασυρμός, εν τέλει μια
αλλοτρίωση. Ο μυούμενος πρέπει να μάθει μιαν άλλη γλώσσα, που σήμερα πια
ξέρουμε πως μια άλλη γλώσσα είναι μια άλλη σκέψη, δηλαδή μια άλλη ηθική. Ο
κύριος Ζουρντέν (Ιορδάνης) του Μολιέρου υποχρεώνεται να δοκιμαστεί και να
δοκιμάσει τα στάδια της μύησής του. Αυτά τα στάδια χρειάστηκε να προσφέρει ο
συνθέτης Λουλί στον Μολιέρο. Ο μουσικός και ο χορευτικός κώδικας είναι
αισθητικές αποκρυσταλλώσεις ενός κοινωνικού τελετουργικού. Είναι το ύφος ενός
κοινωνικού ήθους. Είναι οι ανθρώπινες σχέσεις τυποποιημένες στους κανόνες της
τέχνης, αφού η τέχνη είναι η συμβολική μιας ορισμένης συμπεριφοράς. Ο κ.
Ζουρντέν πρέπει να μάθει να ντύνεται, να τραγουδά, να χορεύει, να τρώει, να
μάχεται, να συναλλάσσεται, να ερωτεύεται και κυρίως να μιλά με βάση ένα κωδικό
σύνταγμα επιφανειακής δομής. Πρέπει να μάθει πως στον αγώνα σημασία έχει η
τακτική και όχι η αποτελεσματικότητα (μάθημα ξιφασκίας). Πρέπει να μάθει πως η
ομιλία δεν είναι μέσο επικοινωνίας, αλλά σύστημα φωνημάτων και μορφημάτων που
δύνανται να περιγραφούν. Πρέπει να μάθει πως ο χορός δεν είναι εσωτερική
ανάγκη για να αποδεσμευτεί ο ρυθμός, αλλά εξωτερικοί ρυθμικοί κανόνες για να
δεσμευθεί το σώμα. Πρέπει να μάθει πως ο λόγος δεν έχει νόημα και περιεχόμενο
αν δεν ανήκει σε κάποια κλίση, έτσι ώστε περιεχόμενο του λόγου να είναι το
είδος του!!

Τριακόσια χρόνια πριν από τη μετασχηματιστική γλωσσολογία (του Τσόμσκι)
ο Μολιέρος μετασχηματίζοντας μια πρόταση συνεχώς ως προς τη δομή επιφανείας
διαπιστώνει (διά του ήρωός του) πως η απλούστερη σύνταξη είναι η
αποτελεσματικότερη, σχεδόν ταυτόσημη με τη βαθιά δομή (μάθημα φιλοσοφίας).

Στον «Αρχοντοχωριάτη» ο Μολιέρος από τη μια περιγράφει την «επιθυμία» για
αλλοτρίωση και από την άλλη ερμηνεύει το αλλοτριωτικό σύστημα ως άλλοθι μιας
τάξης που βρίσκεται σε αδιέξοδο, αφού κανένας από τους φορείς της δεν πιστεύει
σ’ αυτό. Όλοι τη χρησιμοποιούν.

H περίφημη τουρκική γιορτή ίσως είναι μια απάτη που στήθηκε εις βάρος
του κ. Ζουρντέν. Αλλά εκείνος επιζητεί την ένταξη και αποδέχεται κάθε
τελετουργικό που θα του την εξασφαλίσει. Εκείνοι όμως που τον παγιδεύουν
γελοιοποιώντας ένα τελετουργικό ένταξης, το τούρκικο, ή ένα τελετουργικό σαν
το τούρκικο, γελοιοποιούν κάθε τελετουργικό. Από αυτή την άποψη ο Μολιέρος
πάει πιο μακριά από τον Μότσαρτ του «Μαγεμένου Αυλού» και τον Μπρεχτ του
«Άντρας γι’ άντρα» και της σκηνής του καρδινάλιου Μπαρμπερίνι στον «Βίο του
Γαλιλαίου». Και οι δύο, από άλλη σκοπιά, μυθοποιούν το σύστημα. Ο Μολιέρος το
τινάζει στον αέρα. Γιατί δεν είναι μόνο ο κ. Ζουρντέν γελοίος που θέλει να
εισχωρήσει σε μια τάξη στην οποία δεν ανήκει. Γελοίο είναι και το σύστημα στο
οποίο θέλει να ενταχθεί. Ο Μολιέρος δεν μελετά έναν χαρακτήρα. Κοινωνιολογεί
πάνω σε μια πάγια ανθρώπινη κατάσταση. Ο «Αρχοντοχωριάτης» είναι πολύ κοντά
στις «Νεφέλες» του Αριστοφάνη. Ο Στρεψιάδης είναι πολύ κοντύτερα στον κ.
Ζουρντέν από όσο φανταζόμαστε… H μολιερική παράδοση έχει δοκιμάσει δύο
απόψεις για το ύφος της παράστασης και του ρόλου, μια κλασική, μετρημένη και
μια μπουφόνικη και μπουρλέσκ. Ηθοποιοί σαν τον Πουασόν, τον Τιρόν, τον Μπερνάρ
έδωσαν τη μια εκδοχή και σαν τον Ντιγκεζόν και τον Φαροντό την άλλη».

Ο Βασίλης Παπαβασιλείου, μεταφραστής οιστρήλατος φαρσικής γλώσσας και
σκηνοθέτης, απέδωσε το έργο του Μολιέρου με τον κώδικα της φάρσας, της
μπουρλέσκ κωμωδίας και καλά έκανε. H πινακοθήκη του Μολιέρου σ’ αυτή την
κωμωδία είναι μια σειρά από καρικατούρες, γελοιογραφικά σκίτσα. Ακόμη και η
τάχα λογική κυρία Ζουρντέν, που παίζει το ρόλο του τυπικού ρεζονέρ, έχει μια
καθαρά καρικατουρίστικη φιγούρα. Αν θέλουμε σώνει και καλά να βρούμε
γελοιογραφικά ανάλογα στην ελληνική πραγματικότητα, τότε είναι οι περιβόητες
και αξεπέραστες γελοιογραφίες του Μίνου Αργυράκη.

Βέβαια πρέπει εδώ να σημειώσω πως οι κανόνες της φάρσας έχουν όρια και
δεν επιτρέπεται, επί ποινή τιμωρίας, να καταφύγουν στην ασυδοσία της
μπαλαφαριάς (ο όρος έρχεται από τον μπουλουκτζή Μπαλάφα ή Μπαλαφάρα). Ο
Παπαβασιλείου ζύγιασε την παράσταση με ζυγό τον κώδικα του Γιάννη Μπέζου, ενός
ηθοποιού με προσωπικό ύφος που μπορεί να ισορροπεί μια σοβαροφάνεια παρουσίας
με την αφέλεια, την ευπιστία και την παιδικότητα. Ο Μπέζος είναι ο καλύτερος
Αρχοντοχωριάτης του θεάτρου μας μετά τον πόλεμο. Διότι οι δύο διακεκριμένοι
κωμικοί που έπαιξαν τον ρόλο στο πρόσφατο παρελθόν, ο Γκιωνάκης και ο Ζερβός,
απέτυχαν, γιατί ο πρώτος πρόβαλε τον μπουφόνικο κώδικά του και ο δεύτερος δεν
μπόρεσε να ξεπεράσει τον ηθογραφικό του ρεαλισμό.

Ο Παπαβασιλείου είχε ως επικουρία τα θεατρικότατα «διαχρονικά» κοστούμια της
Σεμέ, τη μεγάλη πείρα του Μανταφούνη στην κίνηση εποχής και προβολής στυλ και
την ικανότητα του Δημήτρη Παπαδημητρίου να μιμείται με άνεση τα μουσικά στυλ
και συνάμα να τα ειρωνεύεται. Έτσι μέσα σ’ ένα παραστασιακό σύνολο που εκ
προοιμίου οργανώθηκε ως θίασος περιοδεύοντος φαρσικού μιμητικού ιδιώματος,
ενός ειδικευμένου μπουλουκιού στη λαϊκή εκδοχή των κλασικών κειμένων, γύρω από
τον Μπέζο οργίασαν (και μερικοί ξεσάλωσαν), ανάλογα με την πείρα τους, το
γούστο τους και την ευελιξία τους, οι υπόλοιποι ηθοποιοί. Είδα την παράσταση
στο θέατρο του Παπάγου. Πιθανόν στις τελευταίες εμφανίσεις του θιάσου. Είναι
φυσικό να έχει επέλθει μια χαλάρωση του αρχικού ρυθμού και μια αμετροέπεια.
Παρ’ όλα αυτά και το γέλιο βγήκε και η σάτιρα ηθών επιβλήθηκε και οι ρωγμές
του τραγικά γελοίου διακρίθηκαν.

Ευφρόσυνη, λαϊκή, χυμώδης

O Βασίλης Παπαβασιλείου σκηνοθέτης του «Αρχοντοχωριάτη»

H Ναταλία Τσαλίκη και χάρη στην καρικατουρίστικη κόμμωση εντάχτηκε στον θίασο
ως παραξενιά δίπλα στη λογική. Είχε σκηνική πειθώ. Ο Μουστάκης έπεσε σε
υπερβολές, αλλά είναι πάντα ένας ηθοποιός που δεν γλιστράει στην ευκολία
κολακεύοντας το κοινό. H Ελένη Κοκκίδου παρέπεμπε στις μπουρλέσκ φιγούρες του
βωβού κινηματογράφου, και οι γελοίοι δάσκαλοι του γελοίου ήρωα, ιδιαιτέρως ο
ταλαντούχος Ψυχογιός, ο φαντεζίστας Ζερβός, ο μπρούτος Χρόνης Παυλίδης, ο
Δαμάκης, ο μετρημένος Χαρίσης, δημιούργησαν μια ιλαρή άλω γύρω από τον Μπέζο.

H Κίκα Γεωργίου έχει μπρίο, ο Γλάστρας πολλαπλασιάζει συνεχώς τα επιχειρήματα
πως είναι ταλέντο πολύπλευρο και ευέλικτο. H Νίκη Παλληκαράκη λάμπει από χάρη,
ομορφιά και αίσθηση του ύφους των κειμένων που ερμηνεύει. Ο Παυλίδης στον
δεύτερο ρόλο του (Κοβιέλος) παρατράβηξε την καρικατούρα στο μπουφόνικο ιδίωμα.
Μια ευφρόσυνη, λαϊκή, χυμώδης αλλά και πικρή στη γελοιότητα των ηθών (τόσο
γνώριμών μας άλλωστε) παράσταση.