Kόντρες για τη «Bάπτιση του Xριστού»

Από τα πρώιμα έργα που φιλοτέχνησε ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος στην Ιταλία θεωρείται η «Βάπτιση του Χριστού» (ελαιογραφία σε ξύλο). Οι διαστάσεις του είναι μόλις 23,6X18 εκ. και αποτελεί μαζί με την «Άποψη του Όρους Σινά» το δεύτερο έργο που βρίσκεται στη γενέτειρα του ζωγράφου και τα οποία συνεκτίθενται στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης

«Κερδίζει» χρόνο η «Βάφτιση του Χριστού» του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου ή όχι;
«Γεννήθηκε» το 1566 ή μήπως το 1567; Και πόσα μπορούν να ανατραπούν από τη
διαφορά ενός και μόνο χρόνου; Ερωτήματα που προκαλούν μία ακόμη κόντρα ανάμεσα
στους επιστήμονες, λίγους μήνες αφότου κόπασε ο θόρυβος για τη γνησιότητα του
έργου, που απέκτησε ο Δήμος Ηρακλείου (ύστερα από έρανο και προσφορές χορηγών)
σε δημοπρασία τον περασμένο Δεκέμβριο έναντι 1.150.000 ευρώ.

«Στην αρχική εξέταση αναγνωρίσαμε μία σταθερή μονάδα του λατινικού αριθμητικού
συστήματος και μία πιθανή δεύτερη» εξηγεί ο καθηγητής στο Πολυτεχνείο Κρήτης
Κώστας Μπάλας, που έχει αναπτύξει την πρωτοποριακή τεχνολογία της
υπερφασματικής κάμερας, με την οποία κατάφερε να «δει» τη χρονολογία πίσω από
τα χρώματα και να δώσει επιπλέον στοιχεία για την επίλυση του παζλ κατά τις
εργασίες συντήρησης που έγιναν από το Μουσείο Μπενάκη. «Όταν προχωρήσαμε σε
φασματική ανάλυση όμως διαπιστώσαμε πως δεν επρόκειτο για δεύτερη μονάδα, αλλά
για ένα στίγμα του οποίου τα φασματικά χαρακτηριστικά διαφέρουν ουσιαστικά των
υπολοίπων λατινικών χαρακτήρων».

«H ύπαρξη της χρονολογίας αυτής θέτει σοβαρά προβλήματα στην έρευνα»,
παρατηρεί ο καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Νίκος
Χατζηνικολάου, που άνοιξε τον ασκό του Αιόλου με την εισήγησή του στο συνέδριο
«El Greco’s Studio» (To Εργαστήριο του Ελ Γκρέκο) που διοργανώθηκε τις
προηγούμενες ημέρες από το Πανεπιστήμιο Κρήτης και το Ινστιτούτο Μεσογειακών
Σπουδών του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας.

«Γνωρίζουμε από αρχειακά τεκμήρια ότι ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος
βρισκόταν στην Κρήτη τον Ιούνιο, τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 1566. Κατά
συνέπεια αν ο πίνακας της Βάπτισης ζωγραφίστηκε από τον Θεοτοκόπουλο είτε η
χρονολογία δεν είναι από το χέρι του, είτε ο ίδιος βρισκόταν πράγματι στη
Βενετία κατά το πρώτο εξάμηνο του 1566, είτε η γνωριμία του με τη βενετσιάνικη
ζωγραφική έγινε στην Κρήτη και όχι στη Βενετία όπως πιστεύαμε μέχρι τώρα. Το
άλλο πρόβλημα που τίθεται είναι ότι δεν έχουμε κανένα παράδειγμα όπου ο
καλλιτέχνης υπέγραφε έργα του με λατινικά στοιχεία ή τα χρονολόγησε με
ρωμαϊκούς αριθμούς».

«Πρόκειται για επιστημονική φαντασία», λέει από την πλευρά του ο διευθυντής
συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη και επικεφαλής επιστημονικής ομάδας Στέργιος
Στασινόπουλος, που φρόντισε τη συντήρηση και αποκατάσταση του έργου του
Δομήνικου Θεοτοκόπουλου και αποκάλυψε κάτω από μεταγενέστερες επιζωγραφίσεις
τους επίμαχους λατινικούς αριθμούς. «Ένας επισκέπτης με κανονική όραση και ένα
μεγεθυντικό φακό μπορεί να διαβάσει τη χρονολογία. Πιστεύω πως γίνεται πολύ
κακό για το τίποτα όταν έχουμε μπροστά μας ένα τόσο καλό έργο».

H χρονολογία στον πίνακα του Ελ Γκρέκο σε μεγέθυνση: MDLCXVII. Είναι όμως δύο οι μονάδες του λατινικού αριθμητικού συστήματος στο τέλος (1567); Ή η μία μονάδα είναι σημάδι φθοράς και «ξεγέλασε» τους ειδικούς (άρα είναι 1566);

«H χρονολογία τοποθετήθηκε την εποχή που έγινε το έργο, όχι μόνο διότι
έχει γίνει με το ίδιο χρυσό που έχει χρησιμοποιηθεί σε άλλο σημείο για το
περίζωμα του Χριστού, αλλά και επειδή ακολουθεί τις φθορές του έργου», εξηγεί
η βυζαντινολόγος και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Μαρία Βασιλάκη, που
σε συνεργασία με τον Βρετανό καθηγητή του Ινστιτούτου τεχνών Courtauld
μελετούν τη «Βάπτιση».

«Μπορεί ο Θεοτοκόπουλος να μην έχει βάλει σε άλλο του έργο χρονολόγηση με
λατινική αρίθμηση, αλλά ως πρακτική δεν αποκλείεται, καθώς οι Κρήτες ζωγράφοι
ακολουθούσαν τη συγκεκριμένη τακτική λόγω Βενετοκρατίας. Πολλές φορές η έρευνα
δημιουργεί περισσότερα ερωτήματα από όσα λύνει. Και εδώ έχουμε ένα νέο
στοιχείο που πρέπει να ερευνήσουμε».

Διελκυστίνδα και οι κακοτεχνίες

H επιστημονική διένεξη δεν σταματά στη χρονολογία που υπάρχει στο κάτω μέρος
του έργου. «Εντύπωση προκαλούν και ορισμένες κακοτεχνίες», λέει ο Νίκος
Χατζηνικολάου, που δεν αίρει ωστόσο την έντονη εντύπωση ότι το έργο είναι
ζωγραφισμένο στη Βενετία από τον Θεοτοκόπουλο. «Το ενδεχόμενο η “Βάπτιση” να
αποτελούσε μέρος ενός τριπτύχου που ήταν σύμφωνα με τους ερευνητές “ακριβές
αντίγραφο” του Τριπτύχου της Μοδένας δικαιολογεί την κακοτεχνία στο αριστερό
χέρι του Βαπτιστή που ακουμπά αδέξια στο κεφάλι του Χριστού αλλά και το
γεγονός ότι ο Βαπτιστής ρίχνει νερό στον Χριστό με το αριστερό χέρι, σε
αντιδιαστολή με τις υπόλοιπες Βαπτίσεις του Θεοτοκόπουλου;». «Ο Γκρέκο μάς
έχει αποδείξει πως εξέλισσε τις συνθέσεις του», απαντά η κ. Βασιλάκη. «Για
πρώτη φορά στη συγκεκριμένη ξεφεύγει από τη βυζαντινή εικονογραφία και αντί να
τοποθετήσει τον Πρόδρομο ψηλότερα από τον Χριστό τους βάζει στο ίδιο επίπεδο
σα να “συνομιλούν”. Το νέο αυτό στοιχείο δημιουργεί προβλήματα στον ζωγράφο
που πρέπει να επιλύσει».

«Το ουσιώδες είναι ότι από το συνέδριο επιβεβαιώνεται η ένταξη του έργου στο
corpus του Γκρέκο», επισημαίνει από την πλευρά του ο διευθυντής του Ιστορικού
Μουσείου Κρήτης, όπου εκτίθεται η «Βάφτιση», Αλέξης Καλοκαιρινός. «H
αυθεντικότητα του έργου βγήκε ενισχυμένη από κορυφαίους ειδικούς. Όσον αφορά
επιμέρους θέματα, όπως ζητήματα χρονολόγησης, τόπου παραγωγής και
τεχνοτροπίας, αφορούν τους ειδικούς».

INFO

«H Βάπτιση του Χριστού» εκτίθεται στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης (Λυσιμάχου
Καλοκαιρινού 7, τηλ. 2810.283219). Ίντερνετ: http: //www.historical-museum.gr