«Tη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική»

Τώρα που το καλοκαίρι γέρνει προς το τέλος του και η ανταύγεια των
καλλιτεχνικών εκδηλώσεων αρχίζει λίγο να θαμπώνει, ας συλλογιστούμε το
φαινόμενο που αναπαράγεται κάθε χρόνο την περίοδο αυτή: μεγαλοαστική τάξη,
«διανοούμενοι» και καλλιτεχνικώς παρασιτιζόμενα άτομα, να ζητούν την πάση
θυσία και επί ποινή καλλιτεχνικής εκτέλεσης «ανανέωση» που πρέπει να
επιχειρείται στο αρχαίο δράμα. Τι λύσσα κι αυτή. Σαν να είναι η ανανέωση ρούχο
που το παραγγέλνεις σ’ ένα ράφτη της μόδας. Σαν να μην είναι η ανανέωση συχνά,
η απλή επανάληψη, καθώς με το να ανανεώνονται, αναπόφευκτα, οι «γενιές» των
ανθρώπων που παρακολουθούν το αρχαίο δράμα, μοιραία το ίδιο πράγμα φαίνεται
διαρκώς καινούργιο.

Και ποιος θα πει τι σημαίνει «ανανέωση»; Με όλα αυτά που έχουν δει τα μάτια
μας, ανανέωση δεν θα ήταν να βλέπαμε σήμερα μια παράσταση αρχαίας τραγωδίας
από τον Λίνο Καρζή, που όσο ζούσε τον πετροβολούσαν για μουσειακό ανέβασμα.
Και ο γκιώνης; Δεν είναι ανανέωση ο γκιώνης που κάθε χρόνο είναι ο ίδιος στην
Επίδαυρο; Έγραψε κάποτε ο Σταμάτης Φασουλής: «Εκεί, λίγο πριν αρχίσει η
παράσταση, καθώς τα φώτα χαμηλώνουν και όλοι βουβαίνονται, αρχίζει το τραγούδι
του με μια φωνούλα τόση δα, αλλά τόσο σημαντική, τις περισσότερες φορές πιο
σημαντική και από την ίδια την παράσταση. Όχι ότι ο γκιώνης πολεμάει την
παράσταση. Ούτε την καταργεί. Απλώς τη βάζει στη θέση της».

Υπάρχει ουσιαστικότερη και διαρκέστερη ανανέωση από το ν’ ακούς τον αρχαίο
λόγο σε ακριβή ελληνικά είτε είναι του Γιώργου Χειμωνά και του Κώστα Ταχτσή
είτε του Κώστα Γεωργουσόπουλου, του Παντελή Μπουκάλα, του Γιάννη Βαρβέρη και
τα ελληνικά αυτά να καταχωρούνται στις αναμνήσεις σου, με την ανάσα των
ανθρώπων που είχες δίπλα σου, με τη θέα του χορού όπως ερχόταν προς το κοίλον
μέσα από τα πεύκα, μ’ έναν αλλοδαπό που τον είδες να κλαίει με λυγμούς γιατί ο
«Προμηθέας Δεσμώτης» τού θύμισε τον δικό του καθημερινό βράχο στην πατρίδα
του. Θέλω να φαντάζομαι πως η ανάμνηση ενός Έλληνα ή ενός ξένου τής ετοιμασίας
του για να πάει στην Επίδαυρο ή της ταβέρνας όπου έφαγε μετά την παράσταση
κατατροπώνει τη μεγαλειωδέστερη ανανέωση τόσο στη μορφή όσο και στην όψη.
Γιατί η Επίδαυρος ήταν τελικά η Ιθάκη που του έδωσε το ωραίο ταξίδι.

Οι αρχαίοι, μ’ ένα «ψέμα» όπως είναι το Δωδεκάθεο, δημιουργήσανε μιαν εικόνα
του κόσμου που μας τροφοδοτεί και θα μας τροφοδοτεί, καθώς φαίνεται, έως
συντέλειας του κόσμου. Φαίνεται πως για να εκφραστείς ουσιαστικά, χρειάζεται
να φέρεις έναν κόσμο. Αν υπάρχει ο κόσμος αυτός, θα εκφράσεις κάτι που
συμβαίνει, δηλαδή την πραγματικότητα. Διαφορετικά θα προσπαθείς στη θέση της
πραγματικότητας να «ανανεώσεις» μια φαντασία, δηλαδή το τίποτε. H ανανέωση
όταν δεν είναι «εκ των ένδον» θυμίζει τη μικροαστή που, επειδή φοράει άλλο
φόρεμα το απόγευμα και άλλο φόρεμα το βράδυ, φαντάζεται πως έχει αλλάξει και η
ίδια και έχει γίνει πιο ενδιαφέρουσα.

Ο Γιώργος Κιμούλης, σε μια συνέντευξή του φέτος το καλοκαίρι, είπε κάτι πολύ
σημαντικό: «Όλες οι παραστάσεις των Επιδαυρίων, ακόμα και οι κακές, οι
βαρετές, οι ψευτομοντέρνες, χρειάζονται ένα ζεστό αγκάλιασμα». Υποθέτω πως αν
χρειάζεται το «ζεστό αγκάλιασμα» είναι γιατί με το όχημα ακόμη και μιας κακής
παράστασης, ο ελληνικός λόγος (που σε λαμπρή, αντίθετα, παράσταση και σε
διαυγέστατη εκδοχή τον ακούσαμε στην εναρκτήρια παράσταση των φετινών
Επιδαυρίων, με τον «Ορέστη»), μέσα στον «μικρό» χώρο του αρχαίου θεάτρου
γίνεται παγκόσμιος.

Και αν ξεχάσουμε το «ζύγι» της στιγμής, τι είναι αυτό που «μένει», είτε
πρόκειται για την παράσταση ενός Γερμανού σκηνοθέτη με τα κρεμασμένα στα
τσιγκέλια κρέατα, που έπαιζε ο Μηνάς Χατζησάββας, είτε για τον «Ορέστη», σε
μετάφραση του Άγγελου Τερζάκη στην Επίδαυρο, το 1971. Τι «μένει» είτε
πρόκειται για τον «Ιππόλυτο» με τον Αλέκο Αλεξανδράκη του 1954 είτε για τον
«Ορέστη» που ετοίμαζε ο Γιάννης Τσαρούχης, σε δική του μετάφραση και δεν
ανέβηκε ποτέ. Το είπε έξοχα ο αθάνατος Οδυσσέας Ελύτης: «Τη γλώσσα μού έδωσαν
ελληνική».

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Λέξη».