Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Υπάρχουν μερικά πράγματα στη ζωή μας που δεν μπορούμε να τα αποφύγουμε, που
είμαστε καταδικασμένοι να τα αντιμετωπίσουμε. Για τον μέτοικο ένα τέτοιο
«πράγμα» είναι η μνήμη. Ο μέτοικος είναι «καταδικασμένος» να διαλέγεται με τη
μνήμη του, με το παρελθόν του. Ακριβέστερα, είναι «καταδικασμένος» να
τοποθετείται απέναντί της. Μερικοί μέτοικοι, ίσως πολλοί, πιθανόν πάρα πολλοί,
«επιλέγουν» τη λήθη ως στρατηγική επιβίωσης ή ως αναπόφευκτη απόρροια της
ξενιτιάς και της απόστασης. «Ξεφορτώνοντας» το παρελθόν του, ο μέτοικος
μοιάζει πιο ανάλαφρος για τη δύσκολη πορεία που τον περιμένει, όπου έτσι και
αλλιώς εκείνος είναι συχνά, μεταφορικά ή κυριολεκτικά, ένας αχθοφόρος…
Προσωπικά, έχω γνωρίσει πολλούς μετανάστες που προσπαθούν να σβήσουν την
προηγούμενη ζωή τους: σαν να μην υπήρχε ποτέ.

***

Έτσι κι αλλιώς η ξενιτιά σημαίνει συχνά αποδέσμευση από τον προηγούμενο εαυτό.
Στην ξενιτιά, σε αυτό τον κόσμο όπου δεν γνωρίζεις κανέναν και κανένας δεν σε
γνωρίζει, έχεις την ευκαιρία να χαθείς, να ξεκαθαρίσεις τους λογαριασμούς με
την καταγωγή σου, να ξαναφτιάξεις από την αρχή έναν καινούργιο εαυτό, μια
καινούργια ζωή. «Όλα ξεκινούν πλέον από το μηδέν» – έτσι σκέφτεται ουκ ολίγες
φορές ο μέτοικος… Μερικοί μέτοικοι το πετυχαίνουν αυτό, άλλοι όχι. Και τότε,
όταν κάποιος αποτυγχάνει να «διαγράψει» το παρελθόν του, η μνήμη εκδικείται:
επιστρέφει δριμύτερη και γίνεται κυνική. Σπάει όλους τους φραγμούς της
απώθησης και γεμίζει την ψυχή με κραυγές που διαγράφουν τις λέξεις, με λέξεις
που σε κάνουν να τραυλίζεις, με φαντάσματα και σκιές που επισκέπτονται με
εφιάλτες την νύχτα και με νευρώσεις την ημέρα… Γιατί όταν έρχεσαι σε απόλυτη
ρήξη με τη μνήμη δεν έχεις παρά δύο επιλογές: ή να την ενταφιάσεις οριστικά
στα άδυτα της λήθης ή, εάν δεν τα καταφέρεις, να παραδοθείς στο παραμορφωμένο
ομοίωμά της…

***

Άλλοι μέτοικοι, στο ακριβώς αντίθετο άκρο, επιλέγουν να αγκυροβολούν στη μνήμη
και την μετατρέπουν κατά κάποιον τρόπο σε σεντούκι, όπου διαφυλάττουν το
σταματημένο ρολόι της προηγούμενης ζωής τους. Τότε η μνήμη μοιάζει με ένα
πολύτιμο πτώμα: είναι η «χρυσή εποχή», η οποία ποτέ δεν υπήρξε και ούτε
πρόκειται να υπάρξει. Ό,τι πιο πολύτιμο είχαν, σκέφτονται, το άφησαν πίσω
τους, στη χώρα καταγωγής τους ή των γονέων τους και εδώ όπου ήρθαν βρήκαν μόνο
αποξένωση και παρακμή. Ο μέτοικος κλείνεται τότε στο γκέτο της νοσταλγίας: η
επιστροφή καθίσταται η τέλεια θεραπεία που θα επιφέρει την παραδεισένια
αρμόνια που διασάλεψε η «ξένη γη». Αλλά ποια επιστροφή; H «παλαιά πατρίδα» που
φτιάχνει στο κεφάλι του ο μέτοικος σε αυτή την περίπτωση είναι μια ανύπαρκτη
πατρίδα: δεν έχει καμιά σχέση με τη χώρα καταγωγής του. Ούτε πρόκειται εκείνος
να επιστρέψει ποτέ σε αυτήν. Έτσι, πολιτισμικά ορφανός, ένας τέτοιος μέτοικος
αναλώνεται σε όνειρα χαμένων μεγαλείων ενός παραδεισένιου παρελθόντος. Ίσως οι
μουσουλμάνοι που σπέρνουν τις βόμβες στο Λονδίνο και τη Μαδρίτη κατά των
συμπολιτών και των συντοπιτών τους, πάσχουν από μια τέτοια «μνήμη»…

***

Υπάρχουν, τέλος, οι μέτοικοι που επιλέγουν να διατηρούν με τη μνήμη μια σχέση
παραδειγματισμού. Δεν γίνονται αιχμάλωτοί της αλλά ούτε την διαγράφουν. H
μνήμη σε αυτή την περίπτωση δεν λειτουργεί ως μια ασπίδα έναντι του
«παρακμιακού παρόντος». Δεν είναι άκαμπτη παράδοση, νοσταλγία των ριζών και
των μυρωδιών, σταματημένο ρολόι, ασυμβίβαστο με το παρόν στη νέα του πατρίδα.
Δεν είναι μια μνήμη-μνήμα. H μνήμη, σε αυτή την περίπτωση, είναι κομμάτι ενός
εαυτού που αλλάζει συνεχώς. Είναι το εφαλτήριο που βοηθά τον μέτοικο να ζήσει
την αλλαγή με περισσότερη ειλικρίνεια και εντιμότητα: εάν γίνεται και με
περισσότερη σοφία…

LINK:

* www.gkapllani.com