H έξοδος του ειδώλου

H Δήμητρα Χατούπη τραγουδάει υπέροχα τις μεγάλες επιτυχίες της Μαρλέν Ντίτριχ

H Ντίτριχ ξεκίνησε την καριέρα της στη Γερμανία, δειλά, ως αφανής, τυπικό
δείγμα της φυλής της. Ένα γεροδεμένο σχεδόν άρρεν εφηβικό σώμα, γυμνασμένο και
αρμονικό, χάρις στην ερβαρτιανή εκπαίδευση που μιμούμενη το αρχαίο αττικό
πρότυπο συνδύαζε την καθαρότητα, την ευθύτητα του χαρακτήρα με την αρμονία του
υγιούς σώματος. H νεαρή, νέα ηθοποιός ευτύχησε να σπουδάσει το θέατρο δίπλα
στον μεγάλο σκηνοθέτη και δάσκαλο Μαξ Ράινχαρτ. Γύρισε κάποιες μέτριες
ταινιούλες του γερμανικού εμπορικού Μεσοπολέμου και μάλιστα την εποχή της
μεγάλης οικονομικής κρίσης και των κοινωνικών ταραχών στη Γερμανία της ήττας,
στη Γερμανία της Ρόζας Λούξεμπουργκ, του αναρχικού συνδικαλισμού, του
εξεγερμένου θεάτρου του Έρβιν Πισκάτορ, του τολμηρού πολιτικού καταλυτικού
καμπαρέ του Βάλεντιν και του ανερχόμενου, ως πλημμυρίδα, εθνικοσοσιαλισμού του
Χίτλερ. Πλάι στα ρολάκια που παίζει στο θέατρο και στο σινεμά εμφανίζεται και
ως τραγουδίστρια στο ιδιότυπο γερμανικού τύπου καμπαρέ. Ώσπου την
«ανακαλύπτει» ο Γιόζεφ φον Στένμπεργκ, ένας σκηνοθέτης που είχε διαγνώσει
διαισθητικά πως ο κινηματογράφος είναι από τη φύση του μια τέχνη που έχει
ανάγκη από μύθους και είδωλα.

Και η Ντίτριχ στα χέρια του Στένμπεργκ, που του αφέθηκε για πολλά χρόνια
ανεπιφύλακτα, έγινε το σημαντικότερο μοντέλο της κινηματογραφικής μυθολογίας.
Είναι την ίδια εποχή που ο Μπρεχτ γράφοντας το «Άντρας γι’ άντρα» τεκμηριώνει
τη θέση πως ο αστικός ιδεολογικός μηχανισμός είναι μια μεγάλη μεταποιητική
διαδικασία. Μπορεί να ξεμοντάρει, να διαλύσει εις τα εξ ων συνετέθη μια
προσωπικότητα και να την ξαναμοντάρει ως εύχρηστο εργαλείο σε όργανο άλλης
χρήσης, συχνά αντίθετης από την προηγούμενη. Μπορεί να παραλάβει έναν
πεινασμένο προλετάριο κατακτημένης χώρας από ιμπεριαλιστή κατακτητή και να τον
μετατρέψει σε στρατιώτη του κατακτητή, ήρωα των συμφερόντων του και βασανιστή
των προλετάριων συμπατριωτών του. Αν κάνω αυτήν την παρένθεση είναι για να
δείξω πως η «κατασκευή» Μαρλέν Ντίτριχ δεν είναι τυχαίο γεγονός μιας
προσωπικής έμπνευσης ενός έξυπνου σκηνοθέτη, αλλά «προϊόν» μιας ιδεολογίας του
καπιταλιστικού συστήματος εφαρμογής στο σινεμά.

Ο Στένμπεργκ ενέταξε το «μονταρισμένο» προϊόν του σ’ έναν σατανικό
μύθο, αρχετυπικό. Την Κίρκη. Στον «Γαλάζιο άγγελο», το φιλμ που καθιέρωσε την
Ντίτριχ και που ποτέ της δεν ξεπέρασε το είδωλο που υπηρέτησε μια
γυναίκα-παιδί, ένας ανδρόγυνος, με εφηβικό σώμα και αδηφάγο σεξουαλικότητα,
ένα κράμα παρθένας και πόρνης, μια ζωντανή ενσάρκωση της Ήρας που μπορούσε,
όπως περιγράφει ο Όμηρος, να εξουθενώσει ερωτικά τον Δία και την αυγή να έχει
ξαναποκτήσει την παρθενία της, εκμαυλίζει έναν σχολαστικό δασκαλάκο, έναν
αφοσιωμένο στα μικροαστικά ιδανικά και στην ηθική τους ερωτικά υπνώττοντα
μεσήλικα και τον οδηγεί με μια ξέφρενη ερωτική κούρσα στον εξευτελισμό, στην
ταπείνωση, τον εκτροχιάζει και τον στύβει σαν λεμονόκουπα.

Όπως ο Στένμπεργκ κατασκεύασε την Κίρκη, έτσι και η Κίρκη μεταποιεί τους
άντρες σε χοίρους, τους μεταμορφώνει σε σεξουαλικά αναλώσιμα αντικείμενα
αφαιρώντας τους την κρίση, τη λογική και την ηθική. H Ντίτριχ με τη μάσκα μιας
φιλήδονης γυναίκας, με τα αχόρταγα χείλη, τα απλανή μάτια με τις ματαιόδοξες
βλεφαρίδες, τα αγαλματένια πόδια, το πλούσιο στήθος και τα λαίμαργα χέρια
προκαλούσε τις φαντασιώσεις του ανδρικού πληθυσμού, αλλά συνάμα φορώντας
παντελόνια, ιππεύοντας, κρατώντας συχνά μαστίγιο, αλλά και με το λυγερό,
σφιχτό εφηβικό σώμα αναστάτωνε τις γυναίκες προκαλώντας απωθημένες επιθυμίες,
ανομολόγητες.

Στο κομψό θεατράκι της Δραματικής Σχολής «Δήλος», που διευθύνει η
Δήμητρα Χατούπη, η ταλαντούχα αυτή ηθοποιός ενσάρκωσε την Ντίτριχ σ’ ένα
ιδιότυπο μίνι-μιούζικαλ (μίνι με την έννοια του μινιμαλισμού) της Παμ Γκεμς,
Αγγλίδας συγγραφέως που έχει ειδικευτεί στο είδος. Είναι η δημιουργός και του
μιούζικαλ «Πιαφ».

H Γκεμς – γνωρίζοντας πόσο δύσκολο είναι μια ηθοποιός να ενσαρκώσει,
κυριολεκτικά, τον μύθο της Ντίτριχ στην ακμή του, πόσο δύσκολο είναι στις
μέρες μας που κυριαρχεί μια θεατρική ιδεολογία απομυθοποίησης, απομάγευσης των
θείων τεράτων, σε μια εποχή της ηθοποιού αντι-βάμπ, αντι-βεντέτας – ανεβάζει
στη σκηνή μια κουρασμένη Ντίτριχ, μια πανικόβλητη βεντέτα μπροστά στο
επερχόμενο γήρας, μια περιδεή γυναίκα που αναζητεί όχι πια την ξέφρενη,
αυθόρμητη λατρεία των φανατικών, τυφλών θαυμαστών, των μαγεμένων από το ραβδί
της χοίρων της αγέλης των οπαδών, αλλά μια γυναίκα που εκλιπαρεί τρυφερότητα,
αγάπη, κατανόηση, παρηγοριά και λήθη, αφού η μνήμη πονά και η εικόνα του
καθρέφτη πληγώνει.

H Γκεμς συναντά τον εκπεπτωκότα άγγελο, με θολό πια το γαλάζιο που έχει
μεταποιηθεί σε γκρίζο, σ’ ένα αριστοκρατικό ξενοδοχείο, σε μια από τις
έσχατες, απελπισμένες πια περιοδείες της. Με έκδηλα πλέον τα σημάδια του
πανικού, με εκρήξεις υστερίας, με βουλιμικές εκδηλώσεις κατάθλιψης και άλλοτε
νευρική ανορεξία. Ανάμεσα στις βαλίτσες με τα υλικά των μεταμορφώσεών της σε
βαμπ, με όλη την πραγματική και μεταφορική σκευή της φενάκης, την ακολουθεί
ένας θίασος που συμπληρώνει και συντηρεί τον μύθο της, στηρίζει τη ματαιοδοξία
της και καλύπτει την υπαρξιακή της γύμνια με φρου-φρου, αρώματα, ακκισμούς,
τεχνάσματα και φαντασμαγορία. H Γκεμς προσθέτει και ένα άλλο πρόσωπο, τη
γραμματέα της, αμπιγιέζ της, ατζέντισσά της (πολλές ιδιότητες σ’ ένα πρόσωπο).
Είναι ένας κυματοθραύστης, ένας σάκος του μποξ πάνω στον οποίο ξεσπά η υστερία
της βεντέτας, αλλά και σε στιγμές αδυναμίας ο μοναδικός άνθρωπος που προσφέρει
τρυφερότητα, ηρεμία και γίνεται δέκτης του πανικού και μάρτυρας της έκπτωσης.

«Ζει» την απελπισία της μεγάλης «εξόδου»

H Χατούπη κάλεσε να της σκηνοθετήσει το ενδιαφέρον αυτό έργο έναν
ειδικευμένο Ρουμάνο σκηνοθέτη που έχει παρουσιάσει το ίδιο έργο με τη σπουδαία
Ρουμάνα ηθοποιό Μάγια Μόργκενστεν, γνώριμη και στο ελληνικό κοινό.

Και ο Ράτζβαν Ματζίλου έστησε μια παράσταση στέρεη ως δομή και εύθραυστη ως
συναίσθημα, όχι εύκολο κατόρθωμα. Χορογράφησε την ομάδα με γούστο γνωρίζοντας
τον κώδικα του καμπαρέ και καθοδήγησε τη Χατούπη να αποκαλύψει τα σπάνια
προσόντα της, γνωστά βέβαια από τη δραματική της πορεία, και το τραγούδι και
το μιούζικαλ στο οποίο έχει ευδοκιμήσει. Εδώ όμως όλα αυτά συνέθεσαν το
υπόβαθρο για να προβληθεί το δράμα ενός ειδώλου, ο πανικός μιας ντίβας και η
αξιοπρέπεια μιας γυναίκας που θέλει να κρατήσει αλώβητη τη φήμη της, να
ακουμπήσει πάνω στη λατρεία του κοινού της χωρίς να εκπέσει στα μάτια του,
χωρίς να φανούν τα σημάδια του πανδαμάτορος χρόνου.

H Χατούπη πλάθει μιαν ανεπανάληπτη φιγούρα, τραγουδάει υπέροχα τις μεγάλες
επιτυχίες της Ντίτριχ γερμανικά και αγγλικά, τραγουδάει γαλλικά, χορεύει και
συνάμα «ζει» την απελπισία της μεγάλης «εξόδου».

Στο πλευρό της η Ζωή Σαντά, νέα ηθοποιός με πυκνό και πλήρη υποκριτικό
κώδικα, και οι Άρτεμη Ορφανίδου, Νίκος Αλεξίου, Γιώργος Αδαμαντιάδης και
Αντώνης Αντωνίου. Θαυμάσιοι μουσικοχορευτικά παρτενέρ.

H μετάφραση θεατρικότατη, του Νίκου Αναστασόπουλου, οι φωτισμοί του
έμπειρου Ντίνου Κατσουρίδη, τα κοστούμια της Βάλιας Συριοπούλου. Τα υπέροχα
ρούχα της Χατούπη της Λουκίας και τελευταίος αλλά όχι έσχατος ο Θοδωρής
Οικονόμου στο πιάνο, επί σκηνής συμπαίκτης και δημιουργός ατμόσφαιρας.