Ένα φιλί… χίλιες λέξεις

Σε μια εγκυκλοπαίδεια 1.040 σελίδων, ο Γερμανός πολυμαθής Μάρτιν βον Κεμπ
(1642 – 83) είχε συγκεντρώσει μυριάδες αποσπάσματα από νομικές, ιατρικές και
άλλες πηγές, για να σχηματίσει ένα είδος εγκυκλοπαίδειας των φιλιών. Ο ίδιος
είχε ξεχωρίσει περισσότερα από 20 είδη φιλιών. Σε αυτά περιλαμβάνονται το φιλί
του σεβασμού, το φιλί της ειρήνης, τα φιλιά που δίνουν πιστοί χριστιανοί σε
εικόνες και ιερά κειμήλια, τα φιλιά παγανιστών σε είδωλα, το φίλημα του ποδιού
του Πάπα, το φιλί που δίνουν ανώτεροι σε κατωτέρους τους, το φιλί που δίδεται
στις τελετές αποφοίτησης, το φιλί των εραστών, το γεμάτο πόθο φιλί που
ανταλλάσσουν οι παράνομοι εραστές, το φιλί που ανταλλάσσει το ζευγάρι την ώρα
που παντρεύεται, το φιλί της συμφιλίωσης, το φιλί μετάδοσης μιας μολυσματικής
νόσου, το υποκριτικό φιλί και το φιλί του Ιούδα.

Και… μονομερές. Ένα καινούργιο βιβλίο που εκδόθηκε πρόσφατα στην
Αγγλία («Το φιλί στην ιστορία», Εκδ. Manchester University
Press, σε επιμέλεια της Κάρεν Χάρβεϊ) προσθέτει κι άλλα είδη. Τα
φιλιά δίνονται με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους: κατ’ ιδίαν ή δημοσίως,
από άνδρα σε άνδρα, από άνδρα σε γυναίκα, από γυναίκα σε γυναίκα, από ενήλικες
σε παιδιά, ή μεταξύ παιδιών. Ένα φιλί μπορεί να είναι μια μονομερής ενέργεια,
μπορεί όμως και να συναντάει ανταπόκριση. Μπορεί να δίνεται στο στόμα, στο
μάγουλο ή σε οποιοδήποτε μέρος του σώματος. Μπορεί κανείς να δώσει ένα φιλί
στον αέρα. Ένα φιλί μπορεί να εκφράζει εκτίμηση, υπακοή, σεβασμό, συμφωνία,
δέος, λατρεία, φιλικότητα, αδυναμία, τρυφερότητα, αγάπη, ανωτερότητα,
κατωτερότητα, ακόμα και προσβολή. Δεν υπάρχει ποτέ φιλί που δεν έχει κάποιο
ιδιαίτερο νόημα.

Μειώνεται η κοινωνική, αυξάνεται η ερωτική του διάσταση

Υπάρχει, όμως, ιστορία του φιλιού; Ενώ ψυχίατροι και ψυχαναλυτές τείνουν να
γράφουν σαν να θεωρείται δεδομένο ότι τα φιλιά έχουν πανανθρώπινο, παγκόσμιο
και αναλλοίωτο νόημα (για τον Φρόυντ, το ερωτικό φιλί είναι μία απόπειρα
επιστροφής στην ασφάλεια του μητρικού στήθους), κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Τα
φιλιά μοιάζει να έχουν παίξει λιγότερο έντονο ρόλο στο τελετουργικό και την
ερωτική ζωή των περισσότερων κοινωνιών της Ασίας, της Πολυνησίας ή των χωρών
που βρίσκονται κάτω από τη Σαχάρα, ενώ στη Δύση οι κανόνες που διέπουν τα
φιλιά, διαρκώς μεταβάλλονται και εξελίσσονται.

Θα μπορούσε κάποιος να επιχειρήσει να κάνει μία περίληψη αυτής της εξέλιξης,
λέγοντας ότι η χρήση του φιλιού ως τελετουργικού τρόπου έκφρασης και ενίσχυσης
κοινωνικών, προσωπικών και πολιτικών σχέσεων κατά τη διάρκεια των τελευταίων
800 χρόνων τείνει να μειωθεί, ενώ η ερωτική σημασία του διαρκώς αυξάνεται.

Πάντως, η άποψη ότι η σημασία του τελετουργικού φιλιού μειώθηκε εξαιτίας του
ερωτικού φιλιού, παραβλέπει το γεγονός πως υπήρχαν ιστορικές περίοδοι κατά τις
οποίες αυτή η τάση ήταν αντίστροφη: δηλαδή, ότι η επικράτηση του ερωτικού
φιλιού παραχωρούσε τη θέση του στο φιλί που διδόταν κατά τη διάρκεια τελετών
εκκλησιαστικής και πολιτειακής φύσης.

Επίσης, δεν θα έπρεπε να παραβλέψουμε ότι για την επικράτηση των φιλιών πάσης
φύσεως στη σύγχρονη κοινωνία έχει παίξει μέγιστο ρόλο η ανάπτυξη και διάδοση
της οδοντιατρικής επιστήμης και των προϊόντων που χαρίζουν ευχάριστη αναπνοή!

Επιμέλεια: Αμαλία Νεγρεπόντη