Πείραμα ουσίας

Από την παράσταση «Ut Consecutivum» που παιζόταν μέχρι χθες στο «Studio Πρώτες Ύλες – Αντιθέατρο»

Άλλοι θεωρούν πειραματική προσέγγιση ενός κλασικού κειμένου, αν χωρίς καμιά
άλλη αλλαγή, μετατοπίσουν την εποχή και αλλάξουν ρούχα στους ήρωες. Ακόμη και
όσοι τους κρίνουν με θεατρολογικά τάχα κριτήρια, φτάνουν στα όρια του γελοίου.
Σκεφτείτε πως γράφτηκε κάποτε η παρακάτω παρατήρηση σχετικά με τα σκηνικά και
τα κοστούμια μιας παράστασης: «Ο σκηνογράφος και ο ενδυματολόγος χωρίς κανέναν
ουσιαστικό λόγο παρέπεμπαν στην εποχή και στη μόδα της εποχής που γράφτηκε το
έργο»!! Αντιγράφω πιστά, το ορκίζομαι! Το να κρατάει μαχαίρι π.χ. ο Άμλετ στη
σκηνή του διάσημου μονολόγου είναι ακαδημαϊσμός, αν όμως κρατάει γαρύφαλλο ή
γαρδένια (το έχω δει!) είναι επαναστατικός μοντερνισμός και πειραματική
ερμηνεία. Άλλοι αλλάζουν τα ήθη των προσώπων, άλλοι εφευρίσκουν κίνητρα
πράξεως που ούτε τα διανοήθηκε ο συγγραφέας αλλά ούτε τα γνώριζε και η εποχή
του. Άλλοι ανεβάζουν Σίλερ με τη… βεβαιότητα πως ο ποιητής κυκλοφορούσε με
υπό μάλης τα έργα του Φρόυντ, κι άλλοι ερμηνεύουν Σοφοκλή και μας
διαβεβαιώνουν πως ο τραγικός είχε ξεσκολίσει το «Κεφάλαιο» του Μαρξ. Έχουμε
δει τον Αίαντα αντάρτη του Βελουχιώτη, την Ηλέκτρα δεμένη σε κρεβάτι
ψυχιατρικής κλινικής, τον Πενθέα των «Βακχών» σε αναπηρικό καροτσάκι, επίσης
τον Οιδίποδα, τον Ετεοκλή των «Επτά επί Θήβας» Σαντινίστας, την Αγαύη λεσβία
κ.τ.λ. Αυτά δεν είναι πειραματισμοί, είναι κοινή βλακεία προβληματικών και
αδιέξοδων, τραυματικής παιδείας καλλιτεχνών, που προβάλλουν πάνω στα έργα την
όποια έλλειψη, άγνοια ή αναπηρία τους.

Κάποιες από τις πλέον πειραματικές σκηνοθεσίες, η «Τουραντό» του
Βαχτάνγκοφ, ο «Ριχάρδος Γ’» του Στούρουα, η «Μπαχαμπαράτα» του Μπρουκ, οι
«Τρεις αδελφές» του Στάιν, «Ο υπηρέτης δύο αφεντάδων» του Στρέλερ, αλλά και
«Τα έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» του Πιτοέφ, η «Ορέστεια» του Χολ, η «Μήδεια»
του Νιναγκάουα με τον Χίρα, «Ο Ρωμαίος και η Ιουλιέττα» του Τζεφιρέλι, «Ο
θάνατος του εμποράκου» του Καζάν, ήταν βαθύτατα αφοσιωμένες στην ανάγνωση του
κειμένου παραστάσεις, με προσπάθεια να αναδείξουν μια πτυχή ή μια ιδέα ή μια
σειρά μοτίβων που είχαν παραμεληθεί ή ήταν πιο αναγνωρίσιμα στην εποχή των
παραστάσεων. Αν κάνω αυτόν τον μακρύ πρόλογο, είναι για να εντοπίσω στη χώρα
μας τις πράγματι πειραματικές αναγνώσεις κλασικών ή νεοκλασικών έργων και να
τις αντιπαραβάλω με τις μικροαπάτες, τις στρεβλώσεις, τις αμβλώσεις και τις
εκτρώσεις που γίνονται εν ονόματι του μοντερνισμού ή του ασύδοτου
μεταμοντερνισμού.

Σήμερα θα ήθελα να μείνω σε μια ουσιαστική και απόλυτα πειραματική
προσπάθεια ερμηνείας της ουσίας των «Τριών αδελφών» του Τσέχωφ από την «Ομάδα
μουσικού θεάτρου Όπερα» που καθοδηγεί ο συνθέτης και σκηνοθέτης Θοδωρής
Αμπαζής με τον ειρωνικό λατινικό τίτλο «Ut Consecutivum» (συνεπώς, κατ’
ακολουθίαν, εν συμπεράσματι κ.τ.λ.). H ομάδα αυτή με μελέτη σε βάθος, με
προσοχή και αναλυτική κατ’ αρχάς μέθοδο, προσέρχεται σ’ ένα κλασικό ή
νεοκλασικό κείμενο και το σπουδάζει. H δουλειά που είδα στο θέατρο «Πρώτες
ύλες», πρώην Αντιθέατρο της οδού Μοσχονησίων, ήταν η έως τώρα διαυγέστερη,
συνεπέστερη και ουσιαστικότερη. Σκοπός της σπουδής ήταν να αναλυθούν τα
κίνητρα, η αγωγή, τα τραύματα, τα ήθη και οι εθισμοί, οι ψευδαισθήσεις και οι
αναστολές, οι ματαιώσεις και οι ουτοπικές επενδύσεις των τεσσάρων γυναικών που
κινούνται και σχετίζονται στο έργο του Τσέχωφ, οι τρεις αδελφές και η σύζυγος
του αδελφού. Να μελετηθούν οι σχέσεις μεταξύ τους αλλά και οι σχέσεις με τους
άντρες. Το σπουδαίο εύρημα της σπουδής αυτής είναι η ανάθεση σε έναν μόνο
ηθοποιό και των τριών θεμελιωδών για τη διερεύνηση των θηλυκών προθέσεων
αντρών, του Βερσίνιν, του Τούζεμπαχ και του Αντρέι.

H παράσταση δικαιώνει τον στόχο εν τίτλω τού θιάσου «Μουσικό έργο».
Πράγματι η όλη έρευνα έγκειται στην ανεύρεση μέσα στο κείμενο, στους
μονολόγους κυρίως, στις παράλληλες εκθέσεις των εξομολογήσεων, των εκρήξεων,
των επιθετικών και των αμυντικών στρατηγικών των γυναικών απέναντι στην
επελαύνουσα πρόκληση του άρρενος, στην ανεύρεση της κρυμμένης μουσικής. Με
λίγες αλλά καίριες παρεμβάσεις ποιημάτων ή πεζογραφικών κειμένων του Ντίλαν
Τόμας, του Ρεμπώ, της Μάτσης Χατζηλαζάρου του νέου πρωτότυπου πεζογράφου
Καβανόζη και της ηθοποιού Φανής Παναγιωτίδου, το όλο σύνθεμα ήχων,
συμπεριφορών, κινήσεων, εμμέλειας σωμάτων, λέξεων και καθαρά μελωδικών σφηνών
και τραγουδιών των «Γύρω-γύρω» και του Αμπαζή αποπνέει το ήθος ενός
κουιντέτου, όπου το κάθε όργανο εκθέτει το θέμα του και εν συνεχεία οι
διαπλοκές των μοτίβων αποτελούν παραλλαγές, φυγές, ντουέτα, τρίο, κουαρτέτα,
διφωνίες, τριφωνίες, τετραφωνίες, αντιστίξεις με κρεσέντι και ντιμινουέντο. Το
αξιοσημείωτο είναι πως το όλον εγχείρημα δεν χάνει τον στόχο του. Παραμένει
θέατρο, τιμά τον λόγο, αναδεικνύει χαρακτήρες, εμμένει στις συγκρούσεις,
προβάλλει συναισθήματα και διασώζει διάνοιες και ήθη, αλλά σε υποχρεώνει να τα
δεις μέσα στους νόμους της μουσικής.

Ναι, αυτό είναι πειραματισμός ουσίας. Όταν βγαίνεις από την παράσταση είσαι
πλουσιότερος σε δραματουργική εμπειρία, έχεις διακρίνει τους αρμούς της γραφής
του Τσέχωφ, έχεις ξεκαθαρίσει τις πηγές, τις γωνίες και τις αποστάσεις
παρατήρησης των χαρακτήρων του. Ξέρεις γιατί, πώς και προς τι πράττουν.

Έχεις αποκομίσει τη γνώση πως οι τέσσερις αυτές γυναίκες είναι σχεδόν
τα τέσσερα σημεία της γυναικείας γεωγραφίας και ο άντρας, με τις μεταμορφώσεις
του, η ευαίσθητη αλλά και απρόβλεπτη μαγνητική πυξίδα που αλλάζει συνεχώς
προσανατολισμό.

Ισορροπημένη ομάδα ηθοποιών

O σκηνοθέτης της παράστασης «Ut Consecutivum» Θοδωρής Αμπατζής

H σκηνοθεσία κρύβεται πίσω από την ανάλυση που έχει προηγηθεί. Δεν προκαλεί,
δεν επιδεικνύεται, δεν «καπελώνει». Δοξάζει την υποκριτική, συντελεί στην
αξίωση της ιστορίας του θεάτρου που λέει, όπως εκείνος ο παλιός λόγος του
ποιητή, θέατρο είναι ένα πατάρι κι ένα πάθος. Πράγματι η Βάγια Παρασκευά
διαμόρφωσε έναν θεατρικό λιτό χώρο σκηνή ζωής και η Μαριέλα Νέστορα προσέφερε
μια κίνηση που αναδείκνυε τη μουσική των καθημερινών σωμάτων. Συμπλήρωσαν το
εικαστικό μέρος οι φωτισμοί του Μπιρμπίλη και το video του Αθανασίου. Δεν θα
ήθελα να ξεχωρίσω κάποιον από την ισορροπημένη ομάδα ηθοποιών. Το ότι
συμπλήρωναν ο ένας τον άλλον και ο καθένας συντελούσε θαυμαστά στη σύνθεση μού
αρκεί.

H Ασπασία Παπαϊωσήφ, η Τζωρτζίνα Δαλιάνη, η Δανάη Σαριδάκη, η Φανή
Παναγιωτίδου και ο Νέστωρ Κοψιδάς υπηρετώντας αυτήν την προσπάθεια ανέδειξαν
τους σκοπούς της αλλά συνάμα και αναδείχτηκαν ευαίσθητα, μουσικά, εντελή
όργανα με τέλεια τεχνική, πλούσια συναισθηματική περιουσία και πλήρη έλεγχο
των εκφραστικών τους εργαλείων. Συμπέρασμα, δεν επιχορηγήθηκαν από την Πολιτεία.