TPITH AΠOΨH H ώρα της Πανδώρας

Ό,τι και να πιστεύουμε για την πορεία που πήρε η Ευρώπη από τις 29 Μαΐου –
και, για να το πω εξαρχής, δεν πιστεύω ότι χωρεί η παραμικρή αισιοδοξία -, ένα
είναι βέβαιο: το κουτί της Πανδώρας έχει ανοίξει. Όχι μόνο για το καλούμενο
Ευρωσύνταγμα, αλλά και για το ίδιο το «ευρωπαϊκό όραμα», αφού αυτό είναι που
αμφισβητούν ανοικτά οι λαοί της. H ηχηρή απόρριψη εκ μέρους των Γάλλων και των
Ολλανδών, ο υπαρκτός και ήδη ακόμα και στη χώρα μας αντιληπτός κίνδυνος μιας
χιονοστιβάδας αρνήσεων σε καθετί που εκπορεύεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση
καθιστούν εντελώς απαραίτητη μια ριζική αλλαγή πορείας. Μόνο που τέτοιου
μεγέθους και ποιότητας αναμόρφωση είναι κάτι που η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έμαθε
ποτέ να κάνει και δεν μπορεί – όπως είναι – να φέρει εις πέρας. Ιδού το
μεγάλο, ίσως και τραγικό λάθος των οπαδών ενός «”όχι” για μια καλύτερη
Ευρώπη»: η απότομη και από πολλές απόψεις δικαιολογημένη άρνηση συνέχισης μιας
εκ των άνω συμφωνημένης, αλλά απογοητευτικής για τους πολίτες πορείας στερεί
συγχρόνως από την Ευρώπη τα μέσα να εξελιχθεί προς οποιαδήποτε κατεύθυνση.

Τα παραπάνω δεν συνιστούν δραματοποίηση, αλλά διαπίστωση της πραγματικότητας.
H πολιτική, πράγματι, απεχθάνεται το κενό, αλλά το ρεαλιστικό δίλημμα αυτή τη
στιγμή για την Ευρώπη, σε θεσμικό τουλάχιστον επίπεδο, είναι μεταξύ παράλυσης
και οπισθοχώρησης – στην καλύτερη εκδοχή στη Συνθήκη της Νίκαιας, στη
χειρότερη στην ακυβερνησία που το κείμενο αυτό σχεδόν νομοτελειακά επιβάλλει.
Από τη στιγμή που η Συνταγματική Συνθήκη είναι πολιτικά νεκρή – είτε
συνεχιστούν οι εθνικές επικυρώσεις, όπως είναι νομικά και ηθικά σωστό (για να
είναι και στην πράξη όλες οι χώρες ίσες), είτε ληφθεί η μόνη πολιτικά
ειλικρινής απόφαση της διακοπής τους -, δεν υπάρχουν πολλοί δρόμοι. H
επανάληψη των δημοψηφισμάτων στις χώρες που είπαν «όχι» θα αποτελούσε
διαδικαστικό κόλαφο, αλλά και την τελευταία σταγόνα ανικανότητας των
διοικούντων την Ευρώπη να αντιληφθούν τι τους λένε οι λαοί της. H
επαναδιαπραγμάτευση του κειμένου έχει αποκλειστεί από αυτούς που έχουν ήδη
ψηφίσει υπέρ της Συνθήκης αλλά και από την αδυναμία των κυβερνήσεων του «όχι»
να διακρίνουν το νόημα της ψήφου αυτής σε κάθε χώρα – μέλους αλλά και εντός
των διαστρωματώσεων καθεμιάς. H χρήση της Συνθήκης α λα καρτ (των σημείων
εκείνων που δεν προκαλούν τριβές) είναι και νομικά αστήρικτη και πολιτικά
ανομιμοποίητη, αφού υποτίθεται πως το τελικό σχέδιο συνιστούσε γενικό
συμβιβασμό. Τι μένει; H επιστροφή στο προ της Συντακτικής Συνέλευσης παρελθόν,
στην αποθέωση των μικρών βημάτων και των μικρών εγκλημάτων μεταξύ φίλων. Και
μάλιστα, με τα φτερά της μεγάλης αποτυχίας να σκεπάζουν και να δυσκολεύουν τα
πάντα.

H μόνη «τύχη» της πολιτικής Ευρώπης (αν αυτή είναι ακόμα δυνατή) βρίσκεται στο
μέγεθος των αδιεξόδων της. Οι δομικές αδυναμίες της και η αποκοπή της από το
λαϊκό αίσθημα βγήκαν τόσο εκτυφλωτικά στο φως, που καθιστούν τα ημίμετρα και
τις αναβολές πιστοποιητικά θανάτου. Κι εδώ οι δρόμοι, αν θέλουμε να τους
δούμε, είναι λίγοι και δεδομένοι: ενίσχυση των «ενισχυμένων συνεργασιών» (αλλά
με ή χωρίς τη Γαλλία;) και άρα υλοποίηση της «Ευρώπης δύο ταχυτήτων» ή
εκπόνηση και αποδοχή από τους λαούς με μια διαδικασία οιονεί άμεσης
δημοκρατίας (ένα πανευρωπαϊκό δημοψήφισμα χωρίς εθνικούς διαχωρισμούς), ενός
πραγματικού πολιτικού μανιφέστου ενότητας (κι ας μην το πούμε Σύνταγμα). H
λογική αποκλείει τη δεύτερη λύση. H Αριστερά, όμως, η μεγάλη ηττημένη της
διπλής άρνησης, οφείλει στον εαυτό της να την προτείνει και – έστω μάταια – να
την παλέψει.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, μέλος του Εθνικού Συμβουλίου
του ΠΑΣΟΚ.