Mνημεία από την εποχή του «χειροποίητου»

Σε μια υποδειγματική διαμόρφωση του χώρου, με ειδικές προθήκες, επιγραφές και φωτισμούς, το βλέμμα «επισκέπτεται» τη λειτουργικότητα της φόρμας των εργαλείων (φαγητού, ύφανσης, γραφιστικής, ρολόγια κ.ο.κ.), τα χέρια ασυνείδητα κάνουν μιμητικές κινήσεις προσομοίωσης, σαν να τα χρησιμοποιούν, η παλάμη διαισθάνεται τα υλικά κατασκευής, η ψυχή θαυμάζει το μεράκι και την καλαισθησία. «Τα εργαλεία είναι η προέκταση των μελών του ανθρώπινου σώματος», έλεγε ο M. Μακλούαν, «ολόκληρος ο ανθρώπινος πολιτισμός, ένας διάλογος με την υπόλοιπη φύση τριγύρω μας»

«Τι σου είναι ο άνθρωπος!». Είναι μία από τις σπάνιες φορές που αυτή η απλή
φράση έρχεται στο στόμα αβίαστα, όπως τον παλιό καλό καιρό, τότε που οι
άνθρωποι κουβέντιαζαν μεταξύ τους και έφτιαχναν το φαγητό και το καθημερινό
περιβάλλον με τα ίδια τα χέρια τους και δεν το κατανάλωναν έτοιμο, όπως σήμερα
που συχνά δεν γνωρίζουμε καν τοβ τρόπο παρασκευής του. H επίσκεψη στην «Τέχνη
των εργαλείων» είναι μια σπάνια γοητευτική εμπειρία, αξίζει να πάει κανείς
έχοντας αρκετές ώρες διαθέσιμες και τους πιο δικούς του ανθρώπους. Εργαλεία
ζωής, επαγγελμάτων, τεχνών και «εργαλεία που φτιάχνουν εργαλεία» είναι τα
πολύτιμα εκθέματα από δύο ελβετικές συλλογές, αντιπροσωπεύοντας την εξέλιξη
από τον 15ο ώς τον 19ο αιώνα. Το θέαμα απευθύνεται τόσο στην ίδια την εμπειρία
μας, όσο και στην καλαισθησία και τον νου, σε όλες τις πλευρές της ανθρώπινης
συνείδησης.

Υπόδειγμα μουσειολογικό: H έρευνα, η μελέτη, ο κόπος, το κόστος και η
ομορφιά των εκθεμάτων μεταδίδονται αμέσως στον επισκέπτη. Σε μια υποδειγματική
διαμόρφωση του χώρου, με ειδικές προθήκες, επιγραφές και φωτισμούς, το βλέμμα
«επισκέπτεται» τη λειτουργικότητα της φόρμας των εργαλείων (φαγητού, ύφανσης,
γραφιστικής, ρολόγια κ.ο.κ.), τα χέρια ασυνείδητα κάνουν μιμητικές κινήσεις
προσομοίωσης, σαν να τα χρησιμοποιούν, η παλάμη διαισθάνεται τα υλικά
κατασκευής, η ψυχή θαυμάζει το μεράκι και την καλαισθησία.

Επεκτείνοντας το ανθρώπινο σώμα: «Τα εργαλεία είναι η προέκταση των
μελών του ανθρώπινου σώματος», έλεγε ο M. Μακλούαν, «ολόκληρος ο ανθρώπινος
πολιτισμός είναι ένας διάλογος με την υπόλοιπη φύση τριγύρω μας». Μπορεί τα
εκθέματα να αυτοπεριορίζονται στις ενότητες που είναι πιο οικείες, ωστόσο
κατορθώνουν να μας ερεθίσουν να σκεφθούμε ευρύτερα, στα όρια της πολιτισμικής
ανθρωπολογίας, στο πώς κάποτε ένας μακρινός πρόγονος χρησιμοποίησε ως εργαλείο
κάποια κοφτερή πέτρα ή έκανε όπλο ένα κόκαλο, όπως π.χ. θυμάται κανείς από την
περίφημη σκηνή του φιλμ «2001 – Οδύσσεια του Διαστήματος» του Κιούμπρικ. Ναι,
φυσικά, εργαλεία είναι και τα όπλα – αναφερθήκαμε παλαιότερα στην εξαιρετική
έκθεση του Πολεμικού Μουσείου – και οι φωτογραφικές μηχανές και οι υπολογιστές
κι αυτά τα λόγια εδώ, όλα.

«Μήπως και η τέχνη είναι εργαλείο;» αναρωτιέται κανείς προς στιγμήν
γοητευμένος από τα στολίδια πολλών εκθεμάτων και θυμάται τον κρίσιμο διχασμό
της σύγχρονης καλλιτεχνίας, ανάμεσα σε «χρηστικές» (εφαρμοσμένες, εργαλεία)
και «καλές» (εκφραστικές, «υψηλές») τέχνες, που επινοήθηκε τον 19ο αιώνα, όταν
φούντωσε ο μοντερνισμός, αντιδρώντας στη φωτογραφία και στο ντιζάιν. «Μήπως
είναι εποχή να ξαναθυμηθούμε τον Πλάτωνα;», αφού πράγματι ο θείος φιλόσοφος
μόνο τις εργαλειακές τέχνες θεωρούσε ως ηθικές και άξιες για την ιδανική
πολιτεία. Αλλά μήπως και η νεωτεριστική τέχνη δεν είναι εμμέσως ένα εργαλείο
εντυπωσιασμού – επικοινωνίας από τα χρόνια των Μεδίκων ή και του Περικλή
ακόμη;

Μια έκθεση ερεθιστική: Ναι, προφανώς, είναι εύκολο να παρασυρθεί κανείς
από τη γοητεία των εκθεμάτων και να επεκταθεί νοητά σε όλη τη σφαίρα της
ανθρώπινης δημιουργίας. Όλοι έχουμε τα ίδια χέρια εδώ και χιλιετίες, αλλά,
καθώς φαίνεται, ανά εποχή και ανά κοινωνία είχαμε διαφορετικές ανάγκες,
δεξιότητες και αισθητικές προτιμήσεις. Τα διαισθάνεται κανείς όλα αυτά και
μέσα από τα εκθέματα ταξιδεύει σε γωνιές της Ευρώπης, ενώ μεγεθυσμένες
γκραβούρες βοηθούν τους συνειρμούς με τα ρούχα (άλλα εργαλεία, επίσης!) και
τους εσωτερικούς χώρους εποχής.

Μόνιμα εκθετήρια

Επέκταση των μουσειακών ενδιαφερόντων; H γοητευτική και σπάνια – με διεθνές
κριτήριο – αυτή έκθεση έχει επιτυχία στο κοινό κι αυτό δημιουργεί έμπρακτα
προϋποθέσεις ώστε τα ελληνικά μουσεία να επεκτείνουν τα συλλεκτικά, ερευνητικά
και εκθεσιακά ενδιαφέροντά τους. Ο τομέας των Καλών Τεχνών έχει πια κορεσθεί,
ενώ αντίθετα οι άλλες, οι «εργαλειακές» δεν έχουν τη διάδοση που τους αξίζει
για έναν πολιτισμό διαχρονικό και πολυμήχανο σαν τον ρωμαίικο, που τώρα πια
παίρνει αποστάσεις από τη «χειροποίητη» εποχή του. Είναι καιρός οι πολλοί και
φιλότιμοι Έλληνες συλλέκτες τέτοιων εργαλείων να προχωρήσουν στα δικά τους
μόνιμα εκθετήρια.

INFO

«Εργαλεία των τεχνών – H τέχνη των εργαλείων», Μουσείο Μπενάκη – Πειραιώς,
Πειραιώς 138 – Ανδρονίκου, τηλ. 210-3453.111, μέχρι 10 Ιουνίου