Mεταξύ σφύρας και άκμονος

Από την παράσταση «Δεσποινίς Julie» που παίχθηκε στο θέατρο «Προσκήνιο» με τον Γιάννη Μπέζο και τη Ναταλία Τσαλίκη

Επιλέγω δύο έργα κορυφαία, χωρίς αμφιβολία, αντιπροσωπευτικά της σχολής στην
οποία ανήκουν, αντιπροσωπευτικά του αιώνα τους αλλά και εκ της συνθέσεώς τους
πρόσφορα για σύγκριση, αφού ουσιαστικά είναι δύο ντουέτα.

Πρόκειται για τη «Δεσποινίδα Julie» του Στρίντμπεργκ και το «Τέλος του
παιχνιδιού» του Μπέκετ. Το πρώτο παιζόταν στο θέατρο «Προσκήνιο» με σκηνοθέτη
και μεταφραστή τον Γιώργο Κιμούλη και πρωταγωνιστές τη Ναταλία Τσαλίκη και τον
Γιάννη Μπέζο (με τη συνδρομή και της Μαίρης Μαυρομμάτη) και το δεύτερο στη Νέα
Σκηνή του θεάτρου «Κεφαλληνίας» με μεταφραστές – σκηνοθέτες τους δύο
πρωταγωνιστές Μάγια Λυμπεροπούλου και Δημοσθένη Παπαδόπουλο.

Το μεγάλο μονόπρακτο του Στρίντμπεργκ ανήκει σε κείνα τα έργα που θα
μπορούσαμε να ονομάσουμε «προγραμματικά» και «παραδείγματα», διότι ο
συγγραφέας τους τα έγραψε για να στηρίξει στην πράξη μια ολόκληρη θεατρολογική
και δραματολογική θεωρία. Πράγματι το έργο αυτό συνοδεύεται πάντα από τον
περιβόητο πρόλογο του συγγραφέα, ένα αριστούργημα θεατρολογικής ανάλυσης που
θεωρήθηκε μανιφέστο του βόρειου νατουραλισμού. Λέω βόρειου γιατί πράγματι
αποτελεί μια άλλη εκδοχή του μεγάλου αυτού κινήματος που εγκαινιάστηκε με τον
Ζολά και στο θέατρο υποστηρίχτηκε σε ένα άλλο μανιφέστο που συνοδεύει την
Τερέζα Ρακέν του Γάλλου πρωτοπόρου.

Αν μάλιστα σκεφτεί κανείς πως μια τρίτη, μεσευρωπαϊκή εκδοχή του νατουραλισμού
αποτελούν τα καθαρά σοσιαλιστικά δράματα του Γερμανού Χάουπτμαν, το πράγμα που
συζητώ εδώ έχει μείζον ενδιαφέρον. Θα το αντιληφθεί κανείς βαθύτερα αν
αναφερθώ και στην τέταρτη εκδοχή του κινήματος στο θέατρο που θεμελίωσε μέσω
των έργων του Τσέχωφ ο Στανισλάβσκι στο «Θέατρο Τέχνης» της Μόσχας, τελείως
διαφορετικής θερμοκρασίας, παρόλο που ο Ρώσος μεγαλοφυής σκηνοθέτης ομολογούσε
τις επιρροές που δέχτηκε από τον πρώτο σκηνοθέτη της ιστορίας του θεάτρου, τον
Γεώργιο της Σαξωνίας Μάινιγκεν και την τέχνη της πρώτης μεγάλης θεατρίνας του
νατουραλισμού, της Ντούζε, που υπηρετούσε την ιταλική εκδοχή του κινήματος,
τον βερισμό!

Μάθημα πρώτο: κάθε καλλιτεχνικό κίνημα είναι καταδικασμένο (ευτυχώς) να
γεννήσει αιρέσεις, παραλλαγές, ιδιοσυγκρασιακές, συλλογικές και ατομικές,
διαφοροποιήσεις. Το φιλοσοφικό ρεύμα της σοφιστικής γέννησε έναν τραγικό, τον
Ευριπίδη, έναν κωμικό, τον Αριστοφάνη, έναν ιστορικό, τον Θουκυδίδη, έναν
γιατρό, τον Ιπποκράτη, άλλοι εκμεταλλεύτηκαν τα πορίσματα κι άλλοι τα
πολέμησαν με φανατισμό.

Επανέρχομαι στον Στανισλάβσκι για να σημειώσω πως μαθητές του μετά την
Οκτωβριανή Επανάσταση έφεραν το «Σύστημά» του στη Δύση, και ιδιαίτερα στην
Αμερική έγινε επίσημο δόγμα της υποκριτικής μέσω του Άκτορς Στούντιο, δηλαδή η
κυριαρχούσα σχολή στον αμερικανικό κινηματογράφο. Κάνω κύκλο. Πώς παίζεται
ένας Στρίντμπεργκ, νατουραλιστής, πώς παίζεται η Δεσποινίς Ζιλί, όπως παίζει ο
Μισέλ Πικολί, ο Μαξιμιλιανός Σελ, ο Βιτόριο Γκάσμαν, ο Σμοκτουνόφσκι ή ο
Μάρλον Μπράντο και ο Ντε Νίρο και ο Ντάστιν Χόφμαν. Πρόσφατα είδαμε
φιλτραρισμένες παραστάσεις του «Θανάτου του Εμποράκου» με τον Λι Κομπ και με
τον Χόφμαν. Έτσι, άρα, παίζεται ο Στρίντμπεργκ του τέλους του 19ου αιώνα;

Μακριά από τον νατουραλισμό

H Μάγια Λυμπεροπούλου με τον Δημοσθένη Παπαδόπουλο στην παράσταση «Τέλος του παιχνιδιού» που παρουσιάστηκε στη Νέα Σκηνή του θεάτρου «Κεφαλληνίας»

Από την άλλη ο Μπέκετ, ο μεγαλύτερος δραματουργός του 20ού αιώνα,
τουλάχιστον του δεύτερου μισού του, έφερε στο θέατρο την υποκριτική του
τσίρκου. Όλοι του οι ήρωες, και ο Κραπ και η Ουΐνι και ο Εστραγκόν και ο
Βλαδιμήρ και ο Λάκι και ο Πόντζο και ο Χαμ και ο Κλοβ, είναι κλόουν. Κλόουν
και των τριών εκδοχών του μακιγιάζ με τα φρύδια, το στόμα ίσιες γραμμές,
καμπύλες προς τα κάτω και καμπύλες προς τα πάνω, ο ουδέτερος, ο εύθυμος και ο
σκυθρωπός κλόουν. Ένα εκατομμύριο λεύγες μακριά από τον νατουραλισμό. Σε μισό
αιώνα το θέατρο έκανε το ίδιο μεγάλο άλμα που έκανε από τον Θέσπι στον
Αισχύλο, από τον Μακιαβέλι στον Σαίξπηρ, από τον Σίλερ στον Μπίχνερ, από τον
Τσέχωφ στον Πιραντέλο και από τον Ανούιγ στον Μπρεχτ. Ιλιγγιώδη άλματα.

H παλιότερη εκείνη θεατρική απάτη, που την παγίδα της όλοι πατήσαμε κάποτε,
το τσουβάλιασμα των πάντων στο «Θέατρο του παραλόγου» του Έσλιν, συνεξέταζε
τον Ιονέσκο, τον Πίντερ, το Χάντκε, τον Αντάμοφ, τον Καμί με τον Μπέκετ και
τον Άλμπι, τον φάντη με το ρετσινόλαδο. Να δεχτώ πως ο Έσλιν επιπόλαια εύρισκε
κοινό πεδίο αναφοράς των πάντων τον άθεο υπαρξισμό, τον δομισμό, την
ψυχανάλυση αλλά και το μεταπολεμικό σύνδρομο της Χιροσίμας; Έστω, αλλά και ο
Γοργίας, ο Πρωταγόρας και ο Σωκράτης βίωναν τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, τη
δημοκρατία και το σοφιστικό κίνημα, αλλά έδρασαν, σκέφτηκαν τελείως
διαφορετικά. Είναι τελείως άλλης κατηγορίας η απελπισία του Ιονέσκο όσον αφορά
την έλλειψη επικοινωνίας ανάμεσα στους ανθρώπους, από την αδυναμία σχέσεων
στον Πίντερ και στην πλήρη τραγική εκκρεμότητα στα κρημνά του μηδενός του
Μπέκετ.

Στο θέατρο του Μπέκετ δεν υπάρχουν χαρακτήρες αλλά δεν υπάρχουν και μορφές
όπως στην αρχαία τραγωδία. Ο Χαμ του «Τέλους του Παιχνιδιού» δεν είναι ούτε
Γιάννης Γαβριήλ Μπόργκμαν ούτε Γαλιλαίος ούτε Προμηθέας Δεσμώτης. Δεν είναι
ούτε θύμα του κοινωνικού συστήματος, ούτε θύμα της ιδεολογίας, ούτε άθυρμα του
θείου. Πώς παίζονται οι κλόουν του Μπέκετ; Πώς παίζεται ένα θεατρικό πρόσωπο
που δηλώνει εξαρχής πως είναι θεατρικό πρόσωπο που παίζει ένα θεατρικό
πρόσωπο. Αν είναι θεατρικό πρόσωπο τι μιμείται; Τη ζωή; Ή ό,τι λέμε ζωή είναι
ένα θεατρικό παιχνίδι. Αλλά ποιος τότε είναι ο συγγραφέας, ποιος ο θεατρώνης;

Ο Κιμούλης καθοδήγησε με σιγουριά τον Μπέζο και την Τσαλίκη να μην πέσουν
στην παγίδα του νατουραλισμού του Άκτορς Στούντιο. Ο Στρίντμπεργκ δεν παίζεται
σαν Άρθουρ Μίλερ ή Μάμετ. Δεν έπεσε στην παγίδα της Ζολαδικής φέτας ζωής. Ο
Στρίντμπεργκ ως φωτογράφος πάσκιζε να αποτυπώσει την «Αύρα» των μοντέλων του.
Ως ανήσυχος πνευματικός άνθρωπος και ως διαταραγμένη προσωπικότητα γνώρισε τον
υπνωτισμό του Σαρκό και έγινε πειραματόζωο στο αμφιθέατρό του στο Παρίσι. Ο
Κιμούλης είδε τον Ζαν και τη Ζιλί ως δύο υπνωτισμένα άτομα που έλκονται και
απωθούνται εν ονείρω και εφιάλτη όπου αναδύονται στο προσυνειδητό επιθυμίες
απωθημένες, ορέξεις ζωής και ροπές προς θάνατο. Οι δύο καλοί ηθοποιοί έπαιξαν
το παιχνίδι των δύο φύλων σαν μια αιώνια επανάληψη του ίδιου παιχνιδιού, όπως
το διατύπωσε ο πρώτος υπαρξιστής φιλόσοφος που επηρέασε τον Στρίντμπεργκ και
τον Ίψεν, ο Κίρκεγκορ.

H ακροβασία των κλόουν

H Λυμπεροπούλου και ο Παπαδόπουλος έπαιζαν την κωμικοτραγωδία του υπάρχειν
(«Τέλους του Παιχνιδιού») με μια έξοχη ειρωνική αντικαρτεσιανή διάθεση. Γιατί
ο Μπέκετ δίνει συχνά την εντύπωση πως τροποποιεί το καρτεσιανό δόγμα του
ορθολογισμού «Σκέφτομαι άρα υπάρχω» με το ειρωνικό τραγικό «Ομιλώ άρα υπάρχω»,
«Κλαίω άρα υπάρχω». Οι δύο κλόουν που υποδύθηκαν δασκάλα και μαθητή ήταν ένα
μέγα μάθημα αφαίρεσης με πικρό όμως ρεαλιστικό κουκούτσι. Μια ακροβασία στο
κενό, όπου ο άνθρωπος, κατά τον Εμπεδοκλή, περιφέρεται «φυγάς θεόθεν και αλήτης»…