Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Δεν ξέρω εάν έχετε δει το ντοκιμαντέρ «Μασσαλία, μακρινή μου κόρη» τού Μάρκο
Γκαστίν. Αφηγείται την ιστορία των Ελλήνων μεταναστών της Μασσαλίας. Το είδα
πρόσφατα και το βρήκα υπέροχο. Εκτός αυτού, ήταν μια ευκαιρία να γνωρίσω τον
ίδιο τον σκηνοθέτη. Και να συζητήσουμε για τους μετοίκους, αφού είμαστε και οι
δύο μέτοικοι. Ο Γκαστίν ήρθε στην Αθήνα από το πασίγνωστο και υπέροχο Παρίσι
για να μείνει μόνο δύο μήνες: συμπλήρωσε ήδη είκοσι έξι χρόνια… Εγώ ήρθα
στην Αθήνα από την παγκοσμίως και απολύτως άγνωστη Λούσνια της Αλβανίας. Δεν
ήξερα πόσο θα έμενα, δεν ήξερα καν εάν θα μου επέτρεπαν να μείνω. Συμπλήρωσα
ήδη δεκαπέντε χρόνια… Τα τελευταία χρόνια μάλιστα πάσχω από ένα παράξενο
«σύνδρομο»: κάθε φορά που βρίσκομαι στο εξωτερικό μού λείπει η Αθήνα. Το ξέρω,
είναι μια πόλη με καυσαέριο και χωρίς πολύ πράσινο: αλλά να που εμένα μού
λείπει. H Αθήνα είναι πλέον το «θέατρο» της ζωής μου. Εάν με ρωτούσε κανείς
για την ταυτότητά μου, τότε θα απαντούσα: «Είμαι Αθηναίος»… Τι, σας φαίνεται
αλλόκοτο; Έτσι και αλλιώς, η Αθήνα δεν ήταν ποτέ μονοπολιτισμική: πάντα ήταν
πολύγλωσση και φιλοξενούσε μεταναστεύσεις, εσωτερικές και εξωτερικές… Μετά
το 1990 έχει γίνει μια από τις πιο πολυπολιτισμικές πόλεις του Νότου…
Άλλωστε, ελάχιστοι σε αυτή την πόλη είναι πραγματικά «ιθαγενείς». Οι κάτοικοι
της Αθήνας, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, είναι μέτοικοι: παλαιοί μέτοικοι
και νεο-μέτοικοι…

***

Ο Γκαστίν και εγώ είμαστε νεο-μέτοικοι. Οι καλύτεροι φίλοι μας είναι ανάμεσα
στους παλαιούς μετοίκους. Έχουμε όμως και κάποιες «διαφορές» με τους παλαιούς
μετοίκους. Σ’ εμάς η Αθήνα αρέσει περισσότερο – ή τουλάχιστον έτσι μας
φαίνεται. Ίσως γιατί, όπως οι Πέρσες του Μονστεσκιέ, εμείς βλέπουμε πλευρές
της Αθήνας που το βλέμμα του παλαιού μετοίκου δεν τις βλέπει λόγω της
ρουτίνας. Το δεύτερο είναι πως μερικοί παλαιοί μέτοικοι – ηθελημένα ή άθελά
τους – μας υπενθυμίζουν πως είμαστε ξένοι. Βέβαια στον Γκαστίν τού το
υπενθυμίζουν με διαφορετικό τρόπο: γιατί αλλιώς είναι να ‘σαι νεο-μέτοικος εκ
Παρισίων και αλλιώς νεο-μέτοικος εξ Αλβανίας. Στη δεύτερη περίπτωση, μπορεί να
σε αντιμετωπίσουν όπως αντιμετώπισαν τους Έλληνες μετανάστες τής Μασσαλίας…

***

«Εμάς δεν μας έδιναν δουλειά ούτε ως λιμενεργάτες» – αφηγείται ένας από
αυτούς. «Μας αποκαλούσαν “sale race” (“βρώμικη φάρα”) και οι πιο ρατσιστές
ήταν οι Ιταλοί, που είχαν φάει τον ρατσισμό με το κουτάλι όταν πρωτόφθασαν στη
Μασσαλία…». «Εάν παραπονιόμασταν», αφηγείται ένας άλλος, «μας έλεγαν: “Εάν
δεν σας αρέσει εδώ πηγαίνετε εκεί απ’ όπου ήρθατε”… Οι γονείς μας, για να
μην υποστούμε τον ρατσισμό, μας έλεγαν να μη μιλήσουμε ελληνικά έξω από το
σπίτι… Εμείς θέλαμε να αποδείξουμε στους Γάλλους πως είμαστε άξιοι για αυτή
την κοινωνία, γι’ αυτό στο σχολείο διαβάζαμε γαλλικά περισσότερο απ’ ό,τι
διάβαζαν οι Γάλλοι». Οι Έλληνες της Μασσαλίας τα κατάφεραν χάρη στο θαυμαστό
πείσμα και τη μεγάλη εργατικότητά τους. Τώρα είναι Γάλλοι πολίτες, παλαιοί
μέτοικοι της Μασσαλίας. Τα παιδιά τους δεν προτιμούν τις ταπεινές δουλειές που
έκαναν οι γονείς και οι παππούδες τους: εκείνες τώρα είναι για τους
νεο-μετοίκους που έρχονται. Γιατί η ξενιτιά χαράσσει συνεχώς νέους κύκλους,
περνώντας όμως από τις ίδιες διαδρομές και νομοτέλειες. «Στον δρόμο μου
συνάντησα τον πόνο, που με σπρώχνει πάντα πιο μπροστά», λένε οι στίχοι του
άσματος το οποίο κλείνει την ταινία και που τραγουδούν οι παλαιοί μέτοικοι της
Μασσαλίας. Αυτή η «συνάντηση» με τον πόνο που μας πηγαίνει πάντα πιο μπροστά
είναι η κατ’ εξοχήν συνθήκη της ανθρώπινης ύπαρξης: και ο τρόπος αφήγησης
αυτής της «συνάντησης» είναι η ίδια μας η μνήμη…