Ο άγνωστος «πόλεμος» των Eυαγγελίων

«Το Ευαγγέλιο του Ιούδα έχει πρωτίστως ιστορική σημασία για την ιστορία του πρώιμου Χριστιανισμού. H εικόνα που έχουμε αυτήν τη στιγμή είναι θολή, καθώς είναι ουσιαστικά αδημοσίευτο», σημειώνει ο δρ Νικόλαος Γκόνης

Ευαγγέλια του Κανόνα και Ευαγγέλια απόκρυφα. Σπαράγματα παπύρων που
ανακαλύφθηκαν στην (αρχαία) αιγυπτιακή πόλη Οξύρρυγχο στα τέλη του 19ου αιώνα
και ανήκουν στο Ευαγγέλιο του… Θωμά· κώδικες που βρέθηκαν στη Νεκρά Θάλασσα
και αλλού τον 20ό αιώνα και περιέχουν, λέει, ακόμη και Ευαγγέλιο του Ιούδα! Τι
συμβαίνει;

«Έχουμε παραπάνω από 30 τέτοια κείμενα, αν και αρκετά από αυτά είναι πολύ
αποσπασματικά», λέει στα «NEA» ο δρ Νικόλαος Γκόνης επιμελητής της συλλογής
των Παπύρων της Οξυρρύγχου που βρίσκονται στη Βιβλιοθήκη Σάκλερ στο
Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Οι αριθμοί αυξάνονται συνεχώς. Πέρα από τους
τέσσερις Ευαγγελιστές της Καινής Διαθήκης, σχεδόν όλοι οι μαθητές του Ιησού,
αλλά και άλλοι, φέρονται να υπογράφουν Ευαγγέλια! Όλα αυτά είναι, όμως,
ψευδεπίγραφα. Για να θεωρηθεί αυθεντικό ένα μεταγενέστερο κείμενο πρέπει να
συνδεθεί με κάποιο ιστορικό πρόσωπο που γνώριζε τον Ιησού. Ό,τι αποκαλύπτεται
πάντως δημοσιεύεται σύντομα».

Για να καθοριστεί ο Κανόνας (τα τέσσερα επίσημα Ευαγγέλια, Κατά
Ματθαίον, Μάρκον, Λουκάν και Ιωάννην) πέρασαν 2,5 αιώνες, λέει ο ομότιμος
καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Σάββας Αγουρίδης. «Γίνονταν θυελλώδεις
συζητήσεις και υπήρχαν αμφισβητήσεις. Την άρση τους τη χρωστάμε κατ’ αρχήν
στον σπουδαίο Μικρασιάτη πατέρα Ειρηναίο που, γύρω στα μέσα του 3ου αι. μ.X.,
έβαλε τα θεμέλια του Κανόνα. Εκείνες τις εποχές, με τις πολλές αιρέσεις,
παρουσιάζονταν συνεχώς νέα Ευαγγέλια. Και ο Κανόνας δεν πέρασε χωρίς
αμφισβητήσεις. Είχε αμφισβητηθεί η Αποκάλυψη αλλά και άλλα κείμενα. Ειδικά το
Κατά Ιωάννην πέρασε μεγάλη περιπέτεια λόγω των διαφορών του με τα άλλα τρία,
τα συνοπτικά Ευαγγέλια. Υπήρχε και η αποκαλούμενη “αίρεση των αλόγων”, γιατί
οι “άλογοι” δεν δέχονταν τον Ιωάννη που ξεκινούσε με τη φράση “Εν αρχή ην ο
Λόγος”. Μέσα από ανταγωνισμούς και αντιπαραθέσεις προέκυψε ο τελικός Κανόνας
καθώς, κάποια στιγμή, έπρεπε να πούμε στοπ».

«Με το που φεύγει η γενιά του Ιησού αρχίζουν οι καταγραφές για να μη χαθούν τα
ίχνη των συμβάντων της ζωής του», εξηγεί και ο Μάριος Μπέγζος, καθηγητής της
Φιλοσοφίας των Θρησκειών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Γράφτηκαν λοιπόν διάφορα
κείμενα. Άλλα εξέφραζαν την εμπειρία της χριστιανικής κοινότητας και άλλα
γειτονικών κοινοτήτων. Κάποια στιγμή η Εκκλησία αποφάσισε ποια από τα κείμενα
αυτά εκφράζουν τη χριστιανική κοινότητα και την οικοδομούν. Τα άλλα, που τα
ονομάζουμε απόκρυφα ή ψευδεπίγραφα, θεωρήθηκαν ιδιωτικές αφηγήσεις. Δεν
θεωρούνται αιρετικά, αλλά ανεπίσημα».

«Πολλά έχουν ύφος παραμυθιού», λέει ο κ. Αγουρίδης. «H “Πράξις Παύλου και
Θέκλης”, που ανήκει στα απόκρυφα, περιγράφει πώς ο Παύλος, με τη μαθήτριά του
Θέκλα, έκαναν μαζί περιοδείες και θαύματα. Πρόκειται για μυθιστορήματα. Πολλά
από αυτά δεν ήταν αιρετικής προέλευσης αλλά γράφονταν για την τέρψη».

Τόμοι με απόκρυφα

«Τα Ευαγγέλια δεν είναι ιστορικές μαρτυρίες», λέει ο καθηγητής της Φιλοσοφίας των Θρησκειών Μάριος Μπέγζος. «Και είναι λάθος η επίκληση της ιστορικότητάς τους από μερίδα θεολόγων. H ύπαρξη του Ιησού ως ιστορικού προσώπου πιστοποιείται και από εξωχριστιανικές πηγές. Αλλά το θέμα της ιστορικότητας των Ευαγγελίων πρέπει να αντιμετωπίζεται με όρους τέχνης, όχι επιστήμης»

«Τα απόκρυφα Ευαγγέλια ήταν πάντα γνωστά στους θεολόγους», λέει ο κ. Γκόνης.
Άλλωστε, όπως προσθέτει ο κ. Αγουρίδης, κυκλοφορούν σε τόμους. «Αυτό που
άλλαξε είναι ότι από τα τέλη του 19ου αιώνα και μετά, κείμενα χαμένα – των
οποίων την ύπαρξη είτε απλώς γνωρίζαμε είτε δεν παραδεχόμασταν καθόλου –
άρχισαν σιγά σιγά να έρχονται στο φως χάρη στους παπύρους», κατά τον κ. Γκόνη.

«Το αρχαιότερο από τα Ευαγγέλια του Κανόνα είναι το Κατά Ματθαίον», θυμίζει ο
κ. Μπέγζος. «Ήταν γραμμένο στα αραμαϊκά, τη δημοτική – τρόπον τινά – της
εβραϊκής γλώσσας. Μετά γράφτηκαν τα άλλα. Εκείνη την εποχή, κάποιοι που
έγραφαν ευαγγέλια έδιναν τίτλο ονόματος μαθητή του Ιησού για να είναι τα
κείμενά τους πειστικότερα. Υπήρχε δε ο κύκλος των δώδεκα μαθητών και ο κύκλος
των εβδομήκοντα. Πολλά είναι πραγματικά, λαϊκά μυθιστορηματικά κείμενα, κάτι
σαν… βίπερ Νόρα της εποχής. Όσο για τα λεγόμενα γνωστικά, ανήκουν και αυτά
στα απόκρυφα. Είναι γραμμένα από ομάδες γνωστικών, ενός άλλου ρεύματος της
εποχής, κάτι σαν το σημερινό… New Age».

«Τα απόκρυφα είναι κείμενα που γράφτηκαν τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες και
είτε θεωρήθηκαν αιρετικά είτε κρίθηκαν αβάσιμες μυθιστορίες», συνηγορεί ο
Νίκος Γκόνης. «Πρόκειται για Ευαγγέλια, πράξεις Αποστόλων, επιστολές και
αποκαλύψεις. Μόνο ένα μέρος των απόκρυφων προέρχεται από τους γνωστικούς, ένα
κίνημα που μεταξύ άλλων πίστευε ότι ο άνθρωπος έχει θεϊκή υπόσταση, την οποία
θα ανακαλύψει μέσω της γνώσης κι έτσι θα σωθεί».

«Ιούδας, ο πιο απίθανος υποψήφιος για τον ρόλο του Ευαγγελιστή»

Στο μπεστ σέλερ «Κώδικας Da Vinci» ο Νταν Μπράουν αναφέρεται στο Ευαγγέλιο της Μαρίας Μαγδαληνής, στοιχεία του οποίου βρίσκονται κρυμμένα – σύμφωνα με τον συγγραφέα – στους πίνακες του Λεονάρντο Ντα Βίντσι

«Ξεχάστε τον “Κώδικα Da Vinci”, εδώ βρίσκεται το αληθινό πράγμα!», διακήρυττε
από την ιστοσελίδα του ο Μισέλ Βαν Ριν, ένας Ολλανδός πρώην έμπορος έργων
τέχνης, όταν πρωτοακούστηκε η είδηση ότι το Ευαγγέλιο του Ιούδα βρέθηκε και θα
μεταφραστεί. Το βλάσφημο Ευαγγέλιο, που απαγορεύθηκε από την Εκκλησία σχεδόν
2000 χρόνια πριν, φέρεται να γράφτηκε την ίδια εποχή με τα κανονικά Ευαγγέλια.
Οι πάπυροι του Ευαγγελίου βρέθηκαν τη δεκαετία του 1970 στην Αίγυπτο, αλλά
μόλις το 1999 ο Ελβετός καθηγητής Ροντόλφ Κασέρ ανέφερε ότι έχει αναλάβει τη
μετάφρασή του από τα κοπτικά.

Το σημαντικό αυτό εύρημα έμενε κρυμμένο τόσα χρόνια, αφού οι πρωτότυποι
πάπυροι αρχικά βρέθηκαν στα χέρια ενός Έλληνα κι ενός Αιγύπτιου εμπόρου
αρχαιοτήτων, στη συνέχεια κάποια αποσπάσματα εκλάπησαν, ταξίδεψαν σε Ευρώπη
και Αμερική, το Γέιλ αρνήθηκε να τους αγοράσει λόγω της σκοτεινής τους
προέλευσης και κατέληξαν στο ελβετικό ίδρυμα Maecenas Foundation. Ο διευθυντής
του Ιδρύματος δεν αποκαλύπτει το περιεχόμενο του Ευαγγελίου, αλλά ισχυρίζεται
ότι «το κείμενο αμφισβητεί κάποιες από τις πολιτικές αρχές του χριστιανικού
δόγματος».

Για τον δρα Γκόνη, «το εύρημα έχει πρώτιστα ιστορική σημασία για την ιστορία
του πρώιμου Χριστιανισμού». Κι αυτό επειδή «μαρτυρεί τις αντιπαλότητες κατά
τον δεύτερο μεταχριστιανικό αιώνα. H εικόνα που έχουμε αυτήν τη στιγμή για το
Ευαγγέλιο του Ιούδα είναι θολή, καθώς είναι ουσιαστικά αδημοσίευτο. Αναμένουμε
την πρώτη έκδοση του κειμένου από τον Ροντόλφ Κασέρ τον επόμενο χρόνο. Τα
αποσπάσματα που έχουν διαρρεύσει δίνουν πάντως την εντύπωση ενός γνωστικού
κειμένου».

Το αυξημένο ενδιαφέρον για τα απόκρυφα Ευαγγέλια δεν είναι αδικαιολόγητο: «Δεν
είναι μικρό πράγμα να έχουμε στα χέρια μας κείμενα που καταδικάστηκαν ως
αιρετικά. H φαντασία και οι προσδοκίες καλπάζουν, τόσο του ειδικού όσο και
αυτού που νομίζει, ότι η Εκκλησία που ονομάζεται Καθολική ή Ορθόδοξη έχει
αποκρύψει πράγματα – μια μόνιμη επωδός στον δυτικό κόσμο μετά τη Μεταρρύθμιση.
Στη δική μας περίπτωση, έχουμε να κάνουμε με τον πιο απίθανο υποψήφιο για τον
ρόλο ενός Ευαγγελιστή, τον Ιούδα, αν όντως είναι ο Ισκαριώτης. Αν προστεθούν η
αμφιλεγόμενη “σύγχρονη ιστορία” του παπύρου – που ανήκει στον χώρο του
αστυνομικού ρεπορτάζ – και ο πρόσφατος κονιορτός από το μυθιστόρημα του Νταν
Μπράουν, το άθροισμα γίνεται αξιοσημείωτο», σημειώνει ο δρ Γκόνης.

Για το βιβλίο του Νταν Μπράουν, πάντως, ο Μάριος Μπέγζος επισημαίνει ότι ναι
μεν πρόκειται για επιβλητική μυθιστορία, εμπεριέχει όμως το στοιχείο της
επικινδυνότητας. «Καλεί τον αναγνώστη να στερηθεί την ατομική του ευθύνη και
να προσχωρήσει άκριτα σε έναν κύκλο ανθρώπων που δήθεν ξέρουν περισσότερα. H
συνωμοσιολογία, αν αλλάξεις τη δόση, μπορεί να γίνει επικίνδυνη. Και κακοί, ας
μην το ξεχνάμε, μπορούν να βαφτιστούν οι πάντες. Από τους Εβραίους μέχρι
αυτούς που έχουν κρεατοελιά στο πιγούνι».

«Εντύπωσή μου είναι ότι το Ευαγγέλιο του Ιούδα δεν μπορεί να ληφθεί σοβαρώς
υπόψη και ότι πρόκειται για εκδοτικά παιχνίδια», λέει ο ομότιμος καθηγητής
Θεολογίας Σάββας Αγουρίδης. «Κάθε φορά που ανακαλύπτονται για πρώτη φορά
απόκρυφα κείμενα γίνεται ένας σχετικός ντόρος. Μετά τη δημοσίευσή τους όμως, η
μόνη σημασία που απομένει έχει να κάνει με την έρευνα για την κοινότητα από
την οποία προέρχονται».

Και Κατά Θωμάν, και Κατά Πέτρον…

«Ο Οξύρρυγχος Πάπυρος αρ. 1 είναι απόσπασμα του απόκρυφου Ευαγγελίου του
Θωμά», λέει ο δρ Νικόλαος Γκόνης επιμελητής της συλλογής των Παπύρων της
Οξυρρύγχου στην Οξφόρδη. «Δύο ακόμη αποσπάσματα του ίδιου Ευαγγελίου έχουν
βρεθεί στη συλλογή. Το Ευαγγέλιο αυτό έγινε γνωστό από έναν από τους κώδικες
του Ναγκ Χαμαντί, ο οποίος παραδίδει μια μετάφραση του Ευαγγελίου στα κοπτικά.
Πρόκειται για συλλογή 114 λόγων του Ιησού, πολλά από τα οποία αντιστοιχούν σε
λόγια του Ιησού στα συνοπτικά Ευαγγέλια. Πιο πρόσφατα δημοσιεύθηκε ένα
απόσπασμα από το Ευαγγέλιο της Μαρίας Μαγδαληνής, ένα μάλλον γνωστικό κείμενο,
το οποίο επίσης σώζεται σε κοπτική μετάφραση. Πριν από 10 χρόνια είδε το φως
της δημοσιότητας ένα σπάραγμα του “Κατά Πέτρον”. Ερευνούμε το υλικό
συστηματικά. Δεν έχουμε βρει πάντως σ’ αυτήν τη συλλογή “Ευαγγέλιο του Ιούδα”­
τουλάχιστον όχι ακόμη».

Ένα μεγάλο αίνιγμα

Υπάρχουν πολλά ερωτηματικά περί τον Ιούδα, λέει ο καθηγητής Σάββας Αγουρίδης. Στο πρόσωπό του πολλοί ήθελαν να δουν ένα ολόκληρο έθνος. Το δε «κάψιμο του Ιούδα», δεν είναι έθιμο που προσθέτει στην παράδοσή μας…

«Το πρόσωπο του Ιούδα παραμένει ένα αίνιγμα», λέει στα «NEA» ο ομότιμος
καθηγητής Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Σάββας Αγουρίδης. «Από τα
Ευαγγέλια δεν προκύπτει ο λόγος της προδοσίας του και τι ακριβώς ήταν αυτό που
πρόδωσε. Ότι υπήρξε προδοσία είναι βέβαιο, υπάρχουν όμως στοιχεία
αντιφατικότητας. Διότι όπως μας λέει ο Λουκάς, μετάνιωσε για την πράξη του και
κρεμάστηκε. Επέστρεψε δε, τα τριάκοντα αργύρια. Αυτές του οι πράξεις δίνουν
τροφή στη μυθιστορία. Τι ήταν εκείνο που δεν ήξεραν οι διώκτες του Ιησού και
έμαθαν από τον Ιούδα; Όχι, βέβαια, η ταυτότητά του, για να χρειαστεί το
περίφημο φιλί ώστε να πιαστεί ο Ιησούς. Επίσης υπάρχει το στοιχείο ότι ο
Ιούδας δεν εμφανίστηκε στη δίκη. Σε τι λοιπόν τούς ήταν χρήσιμος;».