«Ένα έθνος εξοντώνεται»

H πρώτη γενοκτονία του 20ού αιώνα έλαβε χώρα πριν από 90 χρόνια. Στις 24
Απριλίου 1915, τα χαράματα, 650 πρόκριτοι της αρμενικής κοινότητας (κατ’
άλλους 200, κατ’ άλλους 850) συνελήφθησαν στην Κωνσταντινούπολη, πρωτεύουσα
τότε της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Νεαρή Αρμένισσα προσεύχεται στο Μνημείο για τα Θύματα της Αρμενικής Γενοκτονίας στο Γιερεβάν, την πρωτεύουσα της Αρμενίας

Ήταν το ξεκίνημα των μαζικών απελάσεων που, μέσα σε δύο χρόνια μείωσαν κατά
δύο τρίτα την αρμενική κοινότητα, που αριθμούσε τότε 2.250.000 ανθρώπους (στην
απογραφή του 1927, στην Τουρκία βρίσκονταν μόλις 60.000 Αρμένιοι). Οι Αρμένιοι
οδηγήθηκαν διά της βίας στις ερήμους της Συρίας και της Μεσοποταμίας. Οι
περισσότεροι σφαγιάστηκαν στην πορεία τους προς τα εκεί. «Ένα έθνος
εξοντώνεται», έγραψε το 1916 ο νεαρός Βρετανός ιστορικός Άρνολντ Τόινμπι.

Πολύνεκρες συγκρούσεις μεταξύ Τούρκων και Αρμενίων είχαν ήδη αρχίσει στα τέλη
του 19ου αιώνα. Έχοντας απαυδήσει από τη ζωή υπό τον οθωμανικό ζυγό, οι
Αρμένιοι άρχισαν να δημιουργούν επαναστατικές επιτροπές. H αιματηρή καταστολή
τους από τους Τούρκους στο διάστημα 1894-1909 στοίχισε τη ζωή σε 200.000
ανθρώπους, σύμφωνα με αρμενικές πηγές. H ήττα στους Βαλκανικούς Πολέμους του
1912-1913 εξασθένισε στη συνέχεια σημαντικά την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αλλά
τον Οκτώβριο του 1914, η οθωμανική κυβέρνηση μπήκε στον A’ Παγκόσμιο Πόλεμο
στο πλευρό της Γερμανίας και της Αυστρίας, εναντίον της Γαλλίας, της Βρετανίας
και της Ρωσίας. Και οι Αρμένιοι βρέθηκαν στο χειρότερο δυνατό σημείο, ανάμεσα
στους Ρώσους και στους Οθωμανούς.

Μαρτυρίες. Τον Ιανουάριο του 1915, η τουρκική επίθεση εναντίον του
στρατού του τσάρου κατέληξε σε καταστροφή. Οι Αρμένιοι είχαν στρατολογηθεί
μαζικά στον οθωμανικό στρατό, αλλά μερικοί απ’ αυτούς είχαν σχηματίσει σώματα
εθελοντών στο πλευρό των Ρώσων. Ολόκληρη η αρμενική κοινότητα κατέστη έτσι
ύποπτη για προδοσία. Οι 250.000 Αρμένιοι στρατιώτες αποστρατεύθηκαν,
αφοπλίστηκαν και σφαγιάστηκαν. Μια μυστική επιτροπή με επικεφαλής τον Τούρκο
υπουργό Εσωτερικών φέρεται να σχεδίασε τους εκτοπισμούς βάσει προτάσεων
εθνικιστών αξιωματικών. Ξένοι διπλωμάτες, ιδιαίτερα ο Αμερικανός πρόξενος
Λέσλι Ντέιβις, γίνονται μάρτυρες των σφαγών. Περιγράφουν φάλαγγες ρακένδυτων
Αρμενίων που λιμοκτονούν, βιασμούς, ομαδικούς τάφους. Φωτογραφίες της εποχής
δείχνουν σωρούς πτωμάτων.

Τραγωδία. H Τουρκία παραδέχεται σήμερα ότι έγιναν σφαγές, αλλά
απορρίπτει κατηγορηματικά τη θέση περί γενοκτονίας. Κατ’ αυτήν, επρόκειτο για
μια καταστολή μέσα σ’ ένα γενικότερο πλαίσιο εμφυλίου πολέμου, κατά τον οποίο
οι Αρμένιοι είχαν συμμαχήσει με τα ρωσικά στρατεύματα που είχαν εισβάλει στην
Τουρκία. Οι Τούρκοι, αφενός περιορίζουν τον αριθμό των νεκρών μεταξύ των
Αρμενίων σε 300.000 ώς 500.000 (αντί του 1,5 εκατ. ανθρώπων που λένε οι
Αρμένιοι) και αφετέρου υποστηρίζουν πως χιλιάδες ομοεθνείς τους σκοτώθηκαν
επίσης από τους Αρμενίους στην περίοδο 1915-1917.

H Αρμενική Γενοκτονία αναγνωρίστηκε πάντως στις 29 Αυγούστου 1985 από την
Υποεπιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ και στις 18 Ιουνίου 1987 από το
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Έχει αναγνωριστεί επίσης από τη Γαλλία, την Ελβετία, το
Βέλγιο, τη Ρωσία και την Ελλάδα.

Σφάζουν τους άνδρες και τους πετάνε στο ποτάμι!

Ο θρήνος. Πολλά παιδιά Αρμενίων που επέζησαν των σφαγών εξισλαμίστηκαν. Οι Τούρκοι τα ονόμαζαν «απομεινάρια του σπαθιού»

«Στο χωριό Πάλου χώρισαν τις γυναίκες από τους άνδρες. Έβαλαν τις γυναίκες
στην αυλή της εκκλησίας. Οι άνδρες έμειναν έξω. Ύστερα από λίγο άρχισαν να
ακούγονται ουρλιαχτά. Τα ντουβάρια της αυλής ήταν ψηλά και οι γυναίκες και τα
παιδιά δεν έβλεπαν αυτά που γίνονταν έξω. Ένα κορίτσι ανέβηκε στους ώμους του
διπλανού του και άρχισε να τους λέει αυτά που έβλεπε. Σε όλη της τη ζωή η
Χερανούς δεν θα ξεχάσει ποτέ τα λόγια του κοριτσιού: “Σφάζουν τους άνδρες και
τους πετάνε στο ποτάμι!”». Αργότερα οι χωροφυλακές άδειασαν το χωριό, οι
γυναίκες πήραν τα παιδιά τους και ό,τι μπορούσαν από τρόφιμα και «άρχισε η
μακρά, βασανιστική και θανατηφόρα πορεία…».

H μητέρα της Χερανούς, η Ισγκουχί, είχε τυλίξει τον μικρό της γιο πάνω της και
περπατούσε κρατώντας από το χέρι τη Χερανούς και τον άλλο της αδελφό τον
Χορέν. Περπατούσαν ασταμάτητα και συνέχεια πέθαιναν γύρω τους παιδιά. H
Χερανούς ήταν τότε μόλις 10 χρόνων. Ο πατέρας της ο Χοβανές, είχε φύγει πριν
από 5 χρόνια, το 1910, για την Αμερική, ακολουθώντας τα βήματα εκατοντάδων
Αρμενίων που ήδη εγκατέλειπαν την πολυτάραχη και χαοτική Ανατολική Τουρκία.

Έφθασαν κάποτε σ’ ένα χωριό. Οι κάτοικοι τους έδιναν ψωμί και νερό αλλά τους
ζητούσαν γι’ αντάλλαγμα χρυσάφι και ό,τι άλλο πολύτιμο είχαν. Κάποια στιγμή
έμαθαν ότι ένας δεκανέας ήθελε να πάρει τη Χερανούς κι ένας προύχοντας τον
αδελφό της τον Χορέν. «Κανείς δεν θα μου πάρει τα παιδιά μου. Δεν τα δίνω»,
έλεγε και ξανάλεγε η Ισγκουχί. H μάνα της, η γιαγιά της Χερανούς, προσπαθούσε
να την πείσει: «Κόρη μου, αν τα δώσεις τα παιδιά θα σωθούν, αλλιώς θα
πεθάνουν. Όλοι θα πεθάνουμε». H Ισγκουχί επέμενε. Οι χωροφύλακες όμως άρπαξαν
την μικρή. Οι δρόμοι της Χερανούς και της μητέρας της χώρισαν για πάντα… Ο
δεκανέας της χωροφυλακής, που ήθελε πολύ ένα παιδί αλλά δεν μπορούσε να κάνει,
πήρε την Χερανούς στο σπίτι του.

Δάκρυα. Το δράμα αυτό, από τα χιλιάδες ανθρώπινα δράματα του τραγικού
1915, ξετυλίγεται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου με τίτλο «H γιαγιά μου»,
που γράφτηκε με βάση τις αφηγήσεις της Χερανούς στην εγγονή της, τη δικηγόρο
Φετιγέ Τσετίν. Το βιβλίο εκδόθηκε πριν από περίπου τέσσερις μήνες στην Τουρκία
και έχει ήδη φτάσει τις πέντε εκδόσεις. H συγγραφέας πλησιάζει σήμερα τα 60.
Κάθεται απέναντί μου στο γραφείο της στην ασιατική πλευρά της Πόλης. Τα μάτια
της δακρύζουν: «Μια μέρα, η γιαγιά μου, που την ήξερα με το όνομα Σεχέρ, με
πήρε παράμερα και μου είπε: Θέλω να βρεις τη μητέρα μου, τον πατέρα μου και
τον αδελφό μου. Είναι στην Αμερική». «Τα έχασα», λέει η Φετιγέ χανούμ και
σκουπίζει διακριτικά τα μάτια της. «Τότε μου τα διηγήθηκε όλα».

Τα «απομεινάρια του σπαθιού»

H Φετιγέ Τσετίν με τη γιαγιά της Χερανούς Γκανταριάν που πέθανε το 2000 σε ηλικία 95 ετών

«Σιγά σιγά, με τις αφηγήσεις της γιαγιάς μου, που ήταν τότε 70 χρόνων,
ξετυλίχτηκε μπροστά μου η ιστορία της και μαζί της η ιστορία των χιλιάδων
παιδιών σαν κι αυτήν που ο λαός ονόμαζε “απομεινάρια του σπαθιού”. Τότε μόνο
έμαθα ότι η γιαγιά μου ήταν Αρμένισσα και είχε γεννηθεί χριστιανή με το όνομα
Χερανούς Γκανταριάν. Όλα αυτά που μας μάθαινε η επίσημη ιστορία μας άρχισαν
σιγά σιγά να γκρεμίζονται μέσα μου. Άλλαξε όλη μου η ζωή και αποφάσισα να
ασχοληθώ επαγγελματικά με τα δικαιώματα των μειονοτήτων», μού λέει η Φετιγέ
χανούμ. Και συνεχίζει: «Έψαξα και βρήκα τους συγγενείς μας στις ΗΠΑ. H
Ισγκουχί, η μητέρα της γιαγιάς μου, τελικά επιβίωσε από τη μεγάλη πορεία.
Κατάφερε να πάει στον άντρα της στην Αμερική. Οι δυό τους δεν σταμάτησαν να
ψάχνουν τα παιδιά τους. Στο Χαλέπι της Συρίας βρήκαν αργότερα και τον Χορέν,
τον αδελφό της γιαγιάς μου. Τον πήραν μαζί τους. Τη γιαγιά μου τη βρήκαν πιο
μετά. Είχε στο μεταξύ γίνει μουσουλμάνα με το όνομα Σεχέρ, είχε παντρευτεί και
δεν θέλησε να τους ακολουθήσει…».