Xτίζοντας κάστρα στον αέρα

Το ζωικό βασίλειο είναι γεμάτο με σπουδαίους αρχιτέκτονες. Οι κάστορες
χτίζουν φράγματα, οι τερμίτες λαβυρίνθους, οι σφήκες πολύπλοκες φωλιές. Οι…
μάστορες του είδους όμως είναι τα πουλιά. Κάθε άνοιξη, χτίζουν εκατομμύρια
φωλιές χρησιμοποιώντας μεγάλη ποικιλία υλικών, φυσικών και τεχνητών. Οι
περισσότερες χρησιμοποιούνται για μία σεζόν μόνο, παρ’ όλα αυτά είναι
εκπληκτικά περίτεχνες.

H εντυπωσιακή δομή μιας φωλιάς ενέπνευσε το αρχιτεκτονικό γραφείο Χέρτζογκ και Μερόν που σχεδίασε το νέο Ολυμπιακό Στάδιο του Πεκίνου, το οποίο κατασκευάζεται για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2008. Το σχέδιο θυμίζει τις φωλιές που χτίζουν τα κουφαηδόνια, πλέκοντας κομμάτια από γρασίδι

Οι επιστήμονες στρέφουν τώρα το ενδιαφέρον τους στις κατασκευές των πτηνών για
να κατανοήσουν καλύτερα την ιστορία της εξέλιξης του είδους. Ο δρ Μάικ Χάνσελ,
βιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης, μελετά τη συμπεριφορά των πουλιών και
τις φωλιές τους από τη δεκαετία του ’80.

«Πιστεύω ότι αν θέλουμε να καταλάβουμε τι είναι τα πουλιά, πώς συμπεριφέρονται
και ποια είναι η σημασία τους στη φύση, πρέπει να ρίξουμε μία προσεκτική ματιά
στις φωλιές τους, τις κατοικίες τους». Ο ίδιος συλλέγει φωλιές για το μουσείο
του Πανεπιστημίου.

Σχήμα κούπας. Οι κατασκευές των πτηνών είναι φοβερά περίπλοκες.
Παρατηρώντας τις όμως από κοντά, οι επιστήμονες διαπίστωσαν πως συνήθως
ακολουθούν ένα απλό και κομψό σχέδιο. Ο Χάνσελ βρήκε τέσσερα βασικά
χαρακτηριστικά σε μία φωλιά – μερικές τα περιλαμβάνουν όλα, άλλες ένα ή δύο. H
βασική δομή της είναι το σχήμα της κούπας, που συγκρατεί ολόκληρο το
οικοδόμημα. Στο εσωτερικό της υπάρχει ένα μονωτικό στρώμα, ενώ το εξωτερικό
καλύπτεται από ένα λεπτό στρώμα υλικού, συνήθως για να καμουφλάρεται από τους
εχθρούς. Τέλος, αν η φωλιά κρέμεται από κάπου, ένα κλαδί για παράδειγμα,
χρειάζεται ένα είδος υποστηρικτικού μηχανισμού.

Ένα είδος φωλιάς που μελέτησαν προσεκτικά οι ερευνητές από τη Γλασκώβη είναι
αυτό της παπαδίτσας. Στην αρχή της άνοιξης, αρσενικά και θηλυκά εργάζονται
μαζί για να χτίσουν τη φωλιά, την οποία ο Χάνσελ συγκαταλέγει στις πιο
εντυπωσιακές από όλες. Συνήθως βρίσκεται σε μία συστάδα θάμνων, έχει το σχήμα
του τρούλου, μοιάζει στην όψη με αυγό και έχει μία είσοδο στο πλάι.

Βρύα αραχνοΰφαντα. Ο Χάνσελ ανακάλυψε ότι η παπαδίτσα χρησιμοποιεί ως
κύριο συστατικό ένα υλικό σαν το βέλκρο, με το οποίο απλοποιείται πολύ η
κατασκευή του εσωτερικού της φωλιάς. «Το κυρίως μέρος της αποτελείται από
βρύα, τα οποία συγκρατεί με μετάξι από κουκούλια αράχνης, που βρίσκει γύρω από
τα αυγά της αράχνης. Τα βρύα που χρησιμοποιεί έχουν μικροσκοπικά φύλλα. Αυτά
μπλέκονται στις θηλιές του μεταξιού και όλη η σύνθεση λειτουργεί όπως το
βέλκρο», εξηγεί ο καθηγητής.

Είναι γνωστό εδώ και καιρό ότι το μετάξι της αράχνης χρησιμοποιείται στις
φωλιές. Οι ειδικοί όμως νόμιζαν ότι αυτό που χρησιμοποιείται είναι το κολλώδες
μετάξι του ιστού και όχι τα αυγά, το οποίο συγκρατεί τη δομή της φωλιάς. «Το
πουλί φτιάχνει πρώτα το πάτωμα της φωλιάς και μετά τα τοιχώματα, με το μείγμα
από βρύα και μετάξι. Το καλό με το βέλκρο είναι ότι απλώς κλείνεις τις δύο
πλευρές του και αυτές κολλάνε μεταξύ τους. Έτσι, το πουλί δεν δυσκολεύεται
στην κατασκευή της. H δομή του μοιάζει απίθανα πολύπλοκη, αλλά δεν είναι
δύσκολο να συναρμολογηθεί όταν βρεθούν και αναμειχθούν τα σωστά υλικά».

Αφού τελειώσει το κυρίως μέρος της φωλιάς, η παπαδίτσα καλύπτει το εξωτερικό
της με ένα λεπτό στρώμα από λειχήνες και νιφάδες μεταξιού από αράχνες. Συχνά
χρησιμοποιούνται και κομμάτια από πολυστυρένιο ή εφημερίδες. Τέλος, μονώνει το
εσωτερικό του θαλάμου. Κάθε φωλιά αποτελείται από 1.500 φτερά. «Από μόνο του
αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον, καθώς τα πουλιά φτιάχνουν τη φωλιά τους πολύ νωρίς
και εκείνη την εποχή δεν υπάρχουν τόσα πολλά φτερά τριγύρω», λέει ο Χάνσελ.

Βρίσκουν υλικά. Οι επιστήμονες που μελετούν τις φωλιές, συχνά απορούν
πώς τα πουλιά καταφέρνουν να βρίσκουν όλα αυτά τα ειδικά υλικά σε τόσο μεγάλες
ποσότητες. Οι ερευνητές αναρωτήθηκαν πού βρίσκουν τόσες χιλιάδες φτερά για τις
φωλιές τους οι παπαδίτσες. Για να το μάθουν, σημάδεψαν φτερά από περιστέρια
και τα τοποθέτησαν στην περιοχή όπου θα έρχονταν να χτίσουν τις φωλιές τους.
Στο τέλος της σεζόν, μερικούς μήνες αργότερα, μάζεψαν τις φωλιές και μέτρησαν
τα φτερά.

«Ανακαλύψαμε ότι τα πουλιά πέταξαν μόλις 100 μέτρα μακριά για να βρουν τα
φτερά και ότι τα φτερά που αφήσαμε αποτέλεσαν μόλις το 3% του συνόλου σε κάθε
φωλιά», εξηγεί ο βιολόγος Μάικ Χάνσελ. Έτσι, φαίνεται πως τα πουλιά έχουν βρει
άλλους τρόπους να εξασφαλίζουν τα υλικά που χρειάζονται.

Δύναμη και κομψότητα μόνο με γρασίδι

Οι επιστήμονες που μελετούν τις φωλιές των πουλιών εντυπωσιάζονται από τη σοφία και την απλότητα της κατασκευής τους, τη γερή δομή τους και την κομψότητα του σχεδιασμού. Θεωρούνται θαύματα μηχανικής και αρχιτεκτονικής

H ΣΧΕΤΙΚΗ απλότητα της κατασκευής μιας φωλιάς είναι σημαντικό
εξελικτικό χαρακτηριστικό στη φύση. «Με το που βλέπεις ένα πουλί, μπορείς να
καταλάβεις ποια είναι η τροφή του. Αν έχει μυτερό ράμφος, μάλλον τρώει έντομα·
αν έχει κοντόχοντρο ράμφος, το χρησιμοποιεί για να σπάει σπόρους. H ανατομία
ενός πουλιού είναι προσαρμοσμένη στην τροφή του, όχι όμως και στην κατασκευή
της φωλιάς του. Έτσι, το χτίσιμο της φωλιάς είναι θέμα συμπεριφοράς».

Ένα χαρακτηριστικό που ξεχωρίζει είναι πως τα πουλιά χρησιμοποιούν όσο γίνεται
λιγότερα υλικά. Κλασικό παράδειγμα αποτελεί το κουφαηδόνι, του οποίου η φωλιά
είναι φτιαγμένη εξ ολοκλήρου από γρασίδι. «Παίρνει ένα κομμάτι από γρασίδι και
το “κουμπώνει” σε αρκετά σημεία ώστε να σχηματίσει ένα πολύγωνο. Βάζει πολλά
τέτοια πολύγωνα το ένα πάνω στο άλλο, φτιάχνοντάς τα ολοένα και μεγαλύτερα. H
τελική κατασκευή είναι μία σύνθεση σαν κούπα, καταπληκτικής κομψότητας και
πολύ γερής κατασκευής, από ένα μόνο υλικό. Αυτό είναι συχνά το χαρακτηριστικό
της φωλιάς των πουλιών. Ένα πανέμορφο σχέδιο, φτιαγμένο πολύ απλά, με πολύ
απλούς κανόνες».

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου