H γοητεία της πρωτοπορίας

Στο νέο κτίριο του βιεννέζικου Museum Moderner Kunst – ένα έργο επιβλητικού αρχιτεκτονικού μοντερνισμού στη «Συνοικία Μουσείων» – λειτουργεί η έκθεση της Συλλογής Κωστάκη για τους επόμενους τέσσερις μήνες (εδώ η ιστοσελίδα του μουσείου)

«Πού βαδίζει η πολύ σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα;», αναρωτηθήκαμε πρόσφατα εδώ.
Θα επιτύχει κάποτε μια συμμαχία με την ελληνική κοινωνία (φιλότεχνοι,
συλλέκτες) και τον διεθνή χώρο; Μετά την πετυχημένη βαλκανική Μπιενάλε
Cosmopolis στη Θεσσαλονίκη, μια νέα μεγάλη έκθεση γίνεται η αφορμή να
επανέλθουμε. Πρόκειται για το «Χρώμα και Φως στη Ρωσική Πρωτοπορία – H Συλλογή
Κωστάκη» που λειτουργεί από τις 17 Φεβρουαρίου στο κορυφαίο Museum der Moderne
Kunst, το οποίο και μας προσκάλεσε – μαζί με άλλους κριτικούς ή δημοσιογράφους
απ’ όλη την Ευρώπη – στα εγκαίνια, στη Βιέννη. Το ενδιαφέρον είναι εικαστικό,
αλλά και πολιτισμικό, απλώνεται ευρύτερα στον χρόνο και στον γεωγραφικό χώρο,
πέρα από σημερινά σύνορα. Ας εξηγηθώ:

Γιατί ενδιαφέρει η Ρωσική Πρωτοπορία (1910-30) σήμερα; Το μήνυμα αυτής
της συλλογής (έργα B. Καντίνσκι, K. Μάλεβιτς, M. Σαγκάλ, M. Ρόστσενκο, Λ.
Ποπόβα κ.ά.) που διέσωσε ο Έλληνας συλλέκτης Γ. Κωστάκης (1913-1990) δεν είναι
η «τέχνη για τη τέχνη», όσο η «τέχνη στην κοινωνία και στον πολιτισμό». Μπορεί
ως εκθέματα το βλέμμα μας να αντικρύζει έργα και σχέδια αφαιρετικά, κυβιστικά,
κονστρουκτιβιστικά κ.ά., στη βαθύτερη όμως σύσταση κυριαρχούν άλλα στοιχεία: Ο
«ορθολογισμός του νεοφώτιστου» – και μάλιστα του μόλις πριν Ορθόδοξου – που
ζητά να «τετραγωνίσει τον κύκλο» υποτάσσοντας το συναίσθημα και την πίστη, η
επαναστατικότητα που απορροφάται από το κράτος, η ποιητική διάσταση που
ξεφεύγει απ’ τις μπάρες των γεωμετρικών σχημάτων και ξαναγίνεται κεντρικό
θέμα, με έντονο ρομαντισμό και διανοητική περιπλάνηση.

Όπως είναι γνωστό, οι πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα καθόρισαν ολόκληρο τον
υπόλοιπο, τότε βγήκε η θεωρία της σχετικότητας, η ψυχανάλυση, ο
κινηματογράφος, το ντιζάιν, η μαζική κοινωνία αλλά επίσης και ο «επιστημονικός
σοσιαλισμός» και – εδώ η συμβολή της Ρωσίας ήταν παγκόσμια – η σημειολογική
αισθητική και γλωσσολογία (P. Γιάκομπσον κ.ά.) που αργότερα κατέκτησαν Ευρώπη
και ΗΠΑ. Κατά κάποιον τρόπο λοιπόν το σημερινό πανευρωπαϊκό ενδιαφέρον για τα
έργα αυτά δεν είναι παρά ένα εγχείρημα συλλογικής αυτογνωσίας, καλλιτεχνικής,
γνωστικής και μεταφυσικής, αφού ο διάλογος ορθολογιστικής-συγκινησιακής τέχνης
συνεχίζεται αδιάλειπτα.

Ανιχνεύοντας παλιά δρομολόγια: Στην Αθήνα ο ιστορικός ρόλος της Βιέννης
δεν είναι γνωστός όσο στη Θεσσαλονίκη, ιδίως των 18ου-20ού αι. Πρόχειρα θυμίζω
ότι η πρωτεύουσα της κεντροευρωπαϊκής αυτοκρατορίας εκτός από την κλασική
μουσική (Μότσαρτ, αλλά και Μάλερ και Σένμπεργκ) έδωσε στην ανθρωπότητα τον
Φρόυντ, τον φιλόσοφο Βιτγκενστάιν, αλλά επίσης και – αυτό είναι λιγότερο
γνωστό – τον συμβολισμό, τον πρόδρομο του υπερρεαλισμού, στον οποίο
συνεισέφεραν, παρακαλώ, και οι δικοί μας N. Γύζης και K. Παρθένης! Στις μέρες
μας, που «η Ευρώπη συντήκεται» σε νέο χαρμάνι, και παλιά δρομολόγια προϊόντων
και τεχνών επανενεργοποιούνται δίπλα στα καινούργια, θυμηθήκαμε αφενός τη
μεγαλοαστική ρωμαίικη παροικία από Κοζανίτες, Καστοριανούς και Βορειοελλαδίτες
Βλάχους, ανακαλύπτοντας – χάρη στον φιλότεχνο πρέσβη κ. Θ. Σωτηρόπουλο –
σπουδαία πορτρέτα από τον I. Οικονόμου, αλλά αφετέρου και τα καλλιτεχνικά
δρομολόγια μεταξύ Βιέννης – Μόναχου – Μόσχας, που έφεραν στην περιοχή τον εκ
των Ρώσων πρωτοπόρων Καντίνσκι. Τέτοια θέματα ήρθαν στο προσκήνιο στα
εγκαίνια, μεταξύ πολλών διευθυντών μουσείων – ανάμεσά τους και του περίφημου
Kunsthistorisches Museum – ως μνήμες πολιτισμικές που πολλαπλασιάζουν το
πανευρωπαϊκό ενδιαφέρον για τη Συλλογή Κωστάκη και την πανηγυρική έκθεσή της
στη Βιέννη.

Συλλέκτες, μουσεία και στρατηγική: Ο εμπνευσμένος ρόλος του Γ. Κωστάκη
στη διάσωση των έργων ξαναθύμισε ότι χωρίς τους συλλέκτες η καινούργια τέχνη
μένει χωρίς μαία και τροφό. Το κράτος έρχεται μετά για να στεγάσει τις
συλλογές τους. Ήταν ευχάριστο πάντως που ακούσαμε τον υφυπουργό Πολιτισμού κ.
Τατούλη να πρωτοστατεί σ’ αυτή την άποψη, δεν ξέρω όμως πόσο συμφωνούν οι
υπάρχοντες νόμοι και η απουσία κινήτρων για συλλέκτες στη χώρα μας.

Πάντως, το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης επιβεβαίωσε ότι έχει
μια συλλογή με παγκόσμιο ενδιαφέρον, διευθυντή (καθηγ. M. Παπανικολάου) με
σύγχρονη μουσειακή στρατηγική και άξια στελέχη (M. Τσαντσάνογλου, Σ. Τσιάρα,
Γ. Μπόλη κ.ά.).

INFO

«Φως και Χρώμα στη Ρωσική Πρωτοπορία – H Συλλογή Κωστάκη στη Βιέννη», Museum
Moderner Kunst, τηλ. +43.1.52500, από 17 Φεβρουαρίου μέχρι 19 Ιουνίου 2005.
Τρίγλωσσος μουσειακός κατάλογος 650 σελίδων, με κείμενα μελετητών από εννέα
χώρες, σε επιμέλεια του καθ. M. Παπανικολάου, Εκδ. Dumont.